خطبه شماره ۱۰۲: خبر از فتنههای آینده
- سیداسلام هاشمی مقدم
- خطبه
خطبه شماره ۱۰۲: خبر از فتنههای آینده
صوت متن:
صوت ترجمه:
بخش اول: حسابرسی اعمال در قیامت
و من خطبه له (علیه السلام) تجری هذا المجرى و فیها ذکر یوم القیامه و أحوال الناس المقبله:
وَ ذَلِکَ یَوْمٌ یَجْمَعُ اللَّهُ فِیهِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لِنِقَاشِ الْحِسَابِ وَ جَزَاءِ الْأَعْمَالِ خُضُوعاً قِیَاماً، قَدْ أَلْجَمَهُمُ الْعَرَقُ وَ رَجَفَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ، فَأَحْسَنُهُمْ حَالًا مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَیْهِ مَوْضِعاً وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً.
از سخنان امام است که چونان خطبه اى جداگانه است و پس از جنگ جمل در سال ۳۶ هجرى در شهر بصره ایراد شد.
قیامت روزى است که خداوند همه انسان هاى گذشته و آینده را براى رسیدگى دقیق حساب و رسیدن به پاداش اعمال، گرد آورد، همه فروتنانه به پاخیزند، عرق از سر و رویشان و کنار دهانشان جارى است، و زمین زیر پایشان لرزان است، نیکو حال ترین آنان کسى است که جاى گذاشتن دو پایش را پیدا کند یا جایى براى آسوده ماندن بیابد.
این خطبه نیز همانند خطبه سابق، به حوادث آینده اشاره دارد و در ابتدا به حوادث سخت روز قیامت نیز اشاره اى مى کند.
خطبه در یک نگاه:
این خطبه از دو بخش تشکیل یافته: بخش اوّل که قسمت کوتاهى است، اشاره به حوادث سخت روز رستاخیز دارد، که خداوند اوّلین و آخرین را براى رسیدگى به حساب دقیق و دادن پاداش و کیفر اعمالشان جمع مى کند.
در بخش دوم اشاره به فتنه هاى وحشتناکى دارد که همچون پاره هاى شب تاریک روى مى آورند و مردم را در فشار شدید قرار مى دهند و سرانجام گروهى از مجاهدان راستین، در برابر آنها به پا مى خیزند. امام علیه السلام در این بخش مخصوصاً روى شهر بصره انگشت مى گذارد و به فتنه هایى که دامن این شهر را مى گیرد، اشاره مى کند.
وحشت عظیم محشر!
همان گونه که در بالا اشاره شد، امام(علیه السلام) در بخش اوّل این خطبه، جهت آماده سازى دل ها، اشاره به وضع مردم در روز قیامت مى کند و در عباراتى کوتاه و تکان دهنده، ویژگى هاى وحشت انگیز آن روز را شرح مى دهد. مى فرماید: «آن روز روزى است که خداوند اوّلین و آخرین را براى رسیدگى به حساب دقیق و دادن جزاى اعمال، جمع مى کند; در حالى که همه، با خضوع (و وحشت) به پا خاسته اند!». (وَ ذلِکَ یَوْمٌ یَجْمَعُ اللهُ فِیهِ الأَوَّلِینَ وَ الآخِرِینَ لِنِقَاشِ الْحِسَابِ، وَ جَزَاءِ الأَعْمَالِ، خُضُوعاً، قِیاماً).
تعبیر به «اوّلین» و «آخرین» اشاره به این حقیقت است که قیامت و حساب اعمال، براى همه انسان ها در یک روز و یک زمان خواهد بود; همان گونه که قرآن مجید مى فرماید: «وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ فَرْداً; و همگى روز رستاخیز، تک و تنها نزد او حاضر مى شوند.»(۱) و در جاى دیگر مى فرماید: «قُلْ إِنَّ الأَوَّلِینَ وَ الآخِرینَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِیقَاتِ یَوْم مَعْلُوم; بگو اوّلین و آخرین همگى در روز معیّنى گردآورى مى شوند».(۲)
تعبیر به «نِقَاش» که به معناى دقّت در محاسبه است، نشان مى دهد در آن روز کمترین و کوچک ترین اعمال مورد حساب قرار مى گیرد و به آن پاداش یا کیفر داده مى شود.
تعبیر به «خضوع» و «قیام» اشاره به این است که مردم در روز قیامت همچون کسانى هستند که در دادگاهها، در برابر قضات عدل، حاضر مى شوند و در حالى که ایستاده اند آثار وحشت در آنها نمایان است.
در آیات قرآن نیز به این معانى اشاره شده; در یک جا مى فرماید: «خُشَّعاً أَبْصَارُهُمْ…; در حالى که چشمانشان از شدت وحشت به زیر افتاده…»(۳) و در جایى دیگر مى فرماید: «یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمینَ; روزى که مردم در پیشگاه پروردگار جهانیان مى ایستند».(۴)
سپس مى افزاید: آنها در حالى در دادگاه عدل الهى حاضر مى شوند که «عرق (از سرو رویشان فرو مى ریزد به گونه اى که) بر دهانشان لجام زده، و لرزش زمین تمام اندامشان را مى لرزاند». (قَدْ أَلْجَمَهُمُ الْعَرَقُ، وَ رَجَفَتْ(۵) بِهِمُ الأَرْضُ).
آیا این عرق ریزان شدید، به خاطر گرمى فضاى محشر است، یا از شدّت شرمندگى و خجالت، و یا هر دو؟! و نیز لرزش زمین آیا به خاطر اعمال آنهاست، یا طبیعت دادگاه عدل الهى این چنین است، تا همه به فکر خویش باشند و به آنچه انجام داده اند بى کم و کاست اعتراف کنند؟! هر چه باشد محیط رعب آور عجیبى است.
در آیات و روایات اسلامى نیز اشارات زیادى به عوامل و اسباب وحشت زاى روز محشر شده است. (خداوند همه ما را حفظ کند و در آن روز، مشمول الطاف کریمانه اش قرار دهد!).
بعضى از شارحان نهج البلاغه در اینجا – مانند بسیارى دیگر از موارد – اصرار دارند که الفاظ بالا را کنایه از امور باطنى و روحانى بدانند; در حالى که هیچ نیازى به این گونه تأویلها که شاهد و قرینه اى ندارد، نیست و اگر ما باب این گونه تأویلات را در آیات و روایات بگشاییم، باب «تفسیر به رأى» گشوده مى شود و هر کس آنچه را تمایل به آن دارد، از آیات و روایات مى فهمد و به شیوه بعضى از روشنفکرنمایان «قرائت هاى جدید در آیات و روایات» شروع مى شود، در این صورت مسلّم است که اصالت همه متون مذهبى مخدوش مى گردد و چیزى براى استدلال بر مسایل عقیدتى و عملى باقى نمى ماند.
امام(علیه السلام) در پایان این بخش، به یکى دیگر از مشکلات عظیم صحنه قیامت اشاره کرده، مى فرماید: «بهترین حال براى کسانى که در عرصه محشر حاضرند، حال کسى است که جاى پایى پیدا کند، یا محلّى براى خود به دست آورد». (فَأَحْسَنُهُمْ حَالا مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَیْهِ مَوْضِعاً، وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً).
این تعبیر اشاره به یکى از مشکلات عظیم صحنه محشر است که بر اثر کثرت جمعیّت و ضیق مکان حاصل مى شود و از تعبیرات روایات بر مى آید که هول محشر و وحشت حساب رسى اعمال، مسأله عامّى است که همه حاضران در محشر را فرا مى گیرد; چرا که حتّى نیکوکاران از حساب رسى دقیق پروردگار، بیم ناکند! هول محشر عوامل فراوانى دارد که یکى از آنها همان ضیق مکان است که در جمله بالا آمده است.(۶)
****
پی نوشت:
۱. سوره مریم، آیه ۹۵.
۲. سوره واقعه، آیات ۴۹ – ۵۰.
۳. سوره قمر، آیه ۷.
۴. سوره مطففّین، آیه ۶.
۵. «رَجف» از مادّه «رجف» (بر وزن ربط) به معناى اضطراب و لرزه شدید است و از آنجا که اخبار فتنه انگیز، مایه اضطراب جامعه مى شود، به آن «اراجیف» مى گویند.
۶. سند خطبه: این خطبه در منابعى که قبل از «سیّد رضى» نگاشته شده، به دست نیامده؛ ولى در هر حال، به نظر مى رسد که جزئى از خطبه ۱۲۸- که به خواست خدا به زودى به شرح آن خواهیم پرداخت- مى باشد؛ ولى در کتاب هایى که بعد از «سیّد رضى» نوشته شده، دیده مى شود.
- برگرفته از کتاب پیام امام امیرالمومنین(ع) شرح آیت الله مکارم شیرازی بر نهج البلاغه.
بخش دوم: هشدار از فتنه های سخت
فِتَنٌ کَقِطَعِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ، لَا تَقُومُ لَهَا قَائِمَهٌ وَ لَا تُرَدُّ لَهَا رَایَهٌ، تَأْتِیکُمْ مَزْمُومَهً مَرْحُولَهً، یَحْفِزُهَا قَائِدُهَا وَ یَجْهَدُهَا رَاکِبُهَا، أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِیدٌ کَلَبُهُمْ قَلِیلٌ سَلَبُهُمْ، یُجَاهِدُهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَوْمٌ أَذِلَّهٌ عِنْدَ الْمُتَکَبِّرِینَ، فِی الْأَرْضِ مَجْهُولُونَ وَ فِی السَّمَاءِ مَعْرُوفُونَ. فَوَیْلٌ لَکِ یَا بَصْرَهُ عِنْدَ ذَلِکِ مِنْ جَیْشٍ مِنْ نِقَمِ اللَّهِ، لَا رَهَجَ لَهُ وَ لَا حَسَّ، وَ سَیُبْتَلَى أَهْلُکِ بِالْمَوْتِ الْأَحْمَرِ وَ الْجُوعِ الْأَغْبَرِ.
فتنه هایى چون تاریکى شب که نیرویى نمى تواند برابر آن بایستد، و کسى نتواند پرچمهاى آن را پایین کشد، به سوى شما مى آید چونان شترى که مهار شده و جهاز بر پشت آن نهاده و ساربان آن را کشانده و به سرعت مى راند. فتنه جویان کسانى هستند که ضربات آنها شدید و غارتگرى آنان اندک است.
مردمى با آنان جهاد مى کنند که در چشم متکبّران خوار و در روى زمین گمنام و در آسمان ها معروفند. در این هنگام، واى بر تو اى بصره از سپاهى که نشانه خشم و انتقام الهى است، بى گرد و غبار و صدایى به تو حمله خواهند کرد(۱) و چه زود ساکنانت به مرگ سرخ و گرسنگى غبار آلود دچار مى گردند.(۲)
_____________________________________________
(۱). مى توان فرازهاى آخر را به غوّاصان رزمنده ایران در عملیّات کربلاى پنج تفسیر کرد که زیر آب، بى گرد و غبار و صدایى به بصره حمله مى کردند.
(۲). اغبر، غبار آلود که چهره ها از شدّت گرسنگى بى رنگ و گرد آلود مى نمایند.
به هوش باشید، فتنه ها در پیش است!
در این بخش از خطبه، باز امام(علیه السلام) به پیشگویى دقیق دیگرى پیرامون یکى دیگر از فتنه هایى که در انتظار مردم عراق است و کانون آن به خصوص بصره مى باشد، اشاره مى کند، شاید مردم با شنیدن آن، آمادگى دفاع بیشترى پیدا کنند و ضایعات و تلفاتشان در این فتنه کم شود و نیز از کیفر الهى که گاه به صورت فتنه ها ظاهر مى شود، بترسند و راه راست را در پیش گیرند. مى فرماید: «فتنه هایى است همچون پاره هاى شبِ تاریک، که هیچ کس نمى تواند در برابر آن بایستد و هیچ پرچمى از پرچم هاى آن به عقب رانده نمى شود (و شکست، دامن آنها را نمى گیرد)» (فِتَنٌ کَقِطَعِ(۱) الْلَّیْلِ الْمُظْلِمِ، لاَ تَقُومَ لَهَا قَائِمَهٌ، وَ لاَ تُرَدُّ لَهَا رَایَهٌ).
اشاره به اینکه، گردانندگان این فتنه بسیار قوى و زورمندند و حساب شده وارد میدان مى شوند و فضاى جامعه را تیره و تار مى سازند.
در تکمیل این معنا مى افزاید: «این فتنه ها به سوى شما مى آید، همچون شترى مهار شده و جهاز بر پشت نهاده که زمام دارش آن را مى کشاند و سوارش به سرعت آن را مى راند». (تَأْتِیکُمْ مَزْمُومَهً(۲) مَرْحُولَهً(۳): یَحْفِزُهَا(۴) قَائِدُهَا، وَ یَجْهَدُهَا رَاکِبُهَا).
امام(علیه السلام) براى نشان دادن آمادگى فتنه گران از هر نظر، فتنه آنان را به شترى تشبیه مى کند که افسار بر دهان و جهاز بر پشت دارد و کاملا تسلیم کسى است که سوار بر آن است و به تعبیر دیگر: همه چیز، براى پیشرفت فتنه گرى هاى آنها آماده است.
تا آن حد که «این فتنه گران، جمعیّتى هستند که ضربه آنها بسیار شدید و تلفات آنان کم است». (أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِیدٌ کَلَبُهُمْ(۵)، قَلِیلٌ سَلَبُهُمْ(۶)).
این از ویژگى هاى کسانى است که حساب شده و با تدارکى کامل وارد میدان مى شوند، که در ادامه سخن با توجّه به تواریخ موجود، این گروه را خواهیم شناخت و خواهیم دید اوصافى که در بالا آمده، بر آنها به خوبى تطبیق مى کند.
سپس امام(علیه السلام) به نکته مهمّى اشاره مى فرماید که این فتنه، زیاد دوام پیدا نمى کند، بلکه خداوند فتنه گران را به دست جمعى از اولیاى مجاهدش درهم مى پیچد، مى فرماید: «گروهى (در برابر آنها به پا مى خیزند و) در راه خدا با آنها نبرد مى کنند (و فتنه گران را درهم مى شکنند;) آنها جمعیّتى هستند که نزد متکبّران و گردن کشان خوارند، در زمین گمنامند، و در آسمانها معروف!». (یُجَاهِدُهُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ قَوْمٌ أَذِلَّهٌ عِنْدَ الْمُتَکَبِّرِینَ، فِی الأَرْضِ مَجْهُولُونَ، وَ فِی السَّماءِ مَعْرُوفُونَ).
اشاره به اینکه گروهى از اولیاء الله که مقام والایى در پیشگاه خدا دارند و در زمینه جهاد فى سبیل الله، قوىّ و پیشتازند، آتش این فتنه را خاموش مى کنند. آنها کسانى هستند که به خاطر عدم تظاهر و یا ریاکارى و بى اعتنایى به دنیا، نزد گردنکشان، مقام و منزلتى ندارند و در میان مردم، گمنامند; امّا فرشتگان آسمان – که از باطن این جهان باخبرند – آنها را به خوبى مى شناسند!
در اینکه آن قوم فتنه گر که امام(علیه السلام) از ظهور و فجایع آن ها خبر مى دهد، کیستند و مجاهدانى که در برابر آنها برخاستند و بعد از مدّتى فتنه را خاموش کردند چه کسانى بودند؟ در میان مفسّران نهج البلاغه گفتگوى زیادى است.
جمعى آن قوم فتنه گر را طرفداران مردى به نام «صاحب الزنج» مى دانند که نام اصلى اش «علىّ بن محمّد» بود و خود را منتسب به خاندان پیامبر مى کرد (هر چند انتساب او کاملا مشکوک است) و گروهى از بردگان سیاه پوست را دور خود جمع کرد و به همین دلیل، لقب، «صاحب الزنج» به او دادند (صاحب بردگان سیاه پوست). وى در نیمه قرن سوم به پا خاست و در اطراف بصره، آشوب و فتنه عظیمى بر پا نمود و بعد از ۱۲ سال، حکومت بر آن منطقه، به دست جمعى از مجاهدان کشته شد.
بعضى دیگر آن را اشاره به فتنه «مغول» مى دانند که نه تنها سرزمین عراق، بلکه بخش هاى عظیم جهان اسلام را زیر پوشش خود قرار دادند و بعد از مدّت طولانى، فتنه آنها به وسیله جنگجویان اسلام خاموش شد.
گروهى آن را به حوادث «آخر الزّمان» تفسیر کرده اند که فتنه گرانى به پا مى خیزند، نه تنها سرزمین عراق، که مناطق وسیعى را زیر ضربات شدیدترین فتنه ها قرار مى دهند و سرانجام به دست سپاهیان مهدى(علیه السلام) که از مجاهدین فى سبیل الله اند، از میان مى روند.
با توجّه به اینکه بسیارى از مفسّران نهج البلاغه این خطبه را بخشى از خطبه ۱۲۸ مى دانند، ترجیح مى دهیم که بحث بیشتر در این زمینه را به شرح آن خطبه واگذار کنیم و هر دو را یکجا بحث نماییم.
سپس در قسمت اخیر این خطبه، امام(علیه السلام) شهر بصره را مخاطب قرار داده، پیشگویى خاصّى در خصوص این شهر مى کند. مى فرماید: «در آن هنگام واى بر تو اى بصره! از لشکرى که به عنوان کیفر الهى بدون گرد و غبار و بى سروصدا به تو حمله ور مى شود، و به زودى ساکنانت به مرگ سرخ و گرسنگى شدیدى که رنگ چهره آنها را دگرگون مى سازد، مبتلا خواهند شد!». (فَوَیْلٌ لَکِ یَا بَصْرَهُ عِنْدَ ذلِکَ، مِنْ جَیْش مِنْ نِقَمِ الله! لاَ رَهَجَ(۷) لَهُ، وَ لاَ حَسَّ(۸)، وَ سَیُبْتَلَى أَهْلُکِ بِالْمَوتِ الأَحْمَرِ، وَ الْجُوعِ الأَغْبَرِ(۹)).
تعبیر به «عِنْدَ ذلِکَ; در آن زمان» نشان مى دهد که حادثه بصره، حادثه جداگانه اى نیست; بلکه بصره یکى از کانون هاى آن فتنه عظیم است که مردمش زیر ضربات آن فتنه، به شدیدترین وجهى مجازات مى شوند.
تعبیر به «نِقَمِ اللهِ» نشان مى دهد که این فتنه وحشتناک، کیفر اعمال آنها است.
تعبیر به «لاَرَهَجَ لَهُ وَ لاَحِسَّ» اشاره به آمادگى کامل لشکر مهاجم است که با شیوه حساب شده، بى سروصدا و به طور ناگهانى به شهر حمله ور مى شوند، تا کسى مجال مقاومت در برابر آنها نداشته باشد!.
تعبیر به «أَلْمَوْتُ الأَحْمَرِ» (مرگ سرخ) اشاره به کشتار وسیعى است که در بصره واقع مى شود. در تاریخ «صاحب زنج» نوشته اند: هنگامى که وارد بصره شد سیصد هزار نفر از مردم آنجا را از دم شمشیر گذراند(۱۰).
و تعبیر به «أَلْجُوعُ الأَغْبَر» (گرسنگى غبارآلود) اشاره به قحطى شدیدى است که بر اثر جنگ ها و ناامنى، یا بر اثر خشکسالى دامان آنها را گرفت و رنگ چهره آنان را دگرگون ساخت.
به گفته بعضى از مورّخان آن قدر کار بر آنها سخت شد که حیواناتى همچون سگ و گربه و موش را کشتند و خوردند و گاهى مرده انسانها را مى خورند.(۱۱)
بعضى از «مفسّران نهج البلاغه» تفسیرهاى دیگرى براى «أَلْمَوْتُ الأَحْمَرِ» و «أَلْجُوعُ الأَغْبَرِ» مانند تفسیر به «طاعون» و «وبا» و «غرق شدن به خاطر سیلاب» و «هجوم امواج دریا» نموده اند که مناسب به نظر نمى رسد.
****
پی نوشت:
۱. «قطع» جمع «قطعه» است و این تعبیر در مورد شبهاى تاریک شاید به این معنا است که بعضى از بخش هاى شب مانند نیمه شب، یا زمانى که ماه در آسمان نیست، فضا تاریک تر است و بعضى آن را به معناى قسمت عمده شب تفسیر کرده اند.
۲. «مزمومه» از مادّه «زمام» به معناى حیوانى است که به آن مهار زده باشند و تحت کنترل باشد.
۳. «مرحوله» از مادّه «رَحْل» به معناى جهاز شتر یا وسائل سفر است و در اینجا«مرحوله» به معناى شتر آماده و مهیّا است و کنایه از این است که فتنه گران با تمام امکانات به پا مى خیزند.
۴. «یحفز» از مادّه «حفز» (بر وزن حبس) به معناى تحریک کردن و برانگیختن و هول دادن است.
۵. «کَلَب» (بر وزن طلب) به معناى اذیّت و آزار است.
۶. «سَلَب» (بر وزن طلب) در این گونه موارد به معناى لباسى است که در میدان جنگ، قاتل از مقتول بر مى دارد و در عبارت بالا کنایه از این است که تلفات فتنه گران بسیار کم است.
۷.«رهج» به معناى غبار است و دراین جا کنایه از این است که لشکر مهاجم، بى سروصدا و به طور غافلگیرانه وارد شهر مى شود.
۸. «حسّ» به معناى صداهاى درهم آمیخته است.
۹. «أغبر» به معناى غبار آلود است و «أَلْجُوعُ الأَغْبَرِ» کنایه از قحطى شدید است; چرا که در زمان قحطى مردم چنان گرسنه مى شوند که رنگ از صورت آنها مى پرد، که گویى چهره آنها را غبار گرفته است.
۱۰. مروج الذهب، جلد ۴، صفحه ۱۱۹.
۱۱. مروج الذهب، جلد ۴، صفحه ۱۱۹.
- برگرفته از کتاب پیام امام امیرالمومنین(ع) شرح آیت الله مکارم شیرازی بر نهج البلاغه.