خطبه شماره ۸۴: ویژگیهای عمروعاص

(پس از جنگ صفّین در سال ۳۸ هجرى در شهر کوفه در شناساندن عمرو عاص و ردّ شایعات بیهوده او فرمود). 

شگفتا از عمرو عاص پسر نابغه(۱) میان مردم شام گفت که من اهل شوخى و خوشگذرانى بوده، و عمر بیهوده مى گذرانم حرفى از روى باطل گفت و گناه در میان شامیان از انتشار داد، مردم آگاه باشید بدترین گفتار دروغ است. عمرو عاص سخن مى گوید، پس دروغ مى بندد، وعده مى دهد و خلاف آن مرتکب مى شود، در خواست مى کند و اصرار مى ورزد، اما اگر چیزى از او بخواهند، بخل مى ورزد، به پیمان خیانت مى کند، و پیوند خویشاوندى را قطع مى نماید، پیش از آغاز نبرد در هیاهو و امر و نهى بى مانند است تا آنجا که دست ها به سوى قبضه شمشیرها نرود. اما در آغاز نبرد، و برهنه شدن شمشیرها، بزرگ ترین نیرنگ او این است که عورت خویش آشکار کرده، فرار نماید.(۲)

آگاه باشید به خدا سوگند که یاد مرگ مرا از شوخى و کارهاى بیهوده باز مى دارد، ولى عمرو عاص را فراموشى آخرت از سخن حق باز داشته است، با معاویه بیعت نکرد مگر بدان شرط که به او پاداش دهد، و در برابر ترک دین خویش، رشوه اى تسلیم او کند. 

____________________________________________
(۱). نابغه: زن معروفه، آلوده دامن، که اسم مادر عمرو عاص بود، زن اسیرى که عبد اللّه بن جدعان او را خرید چون فاسد و بى پروا بود او را رها کرد. وقتى عمرو عاص متولّد شد، ابو لهب، امیّه بن خلف، هشام بن مغیره، ابو سفیان و عاص بن وائل، هر کدام ادّعا داشتند که عمرو، فرزند اوست. سرانجام عاص او را برداشت که از دشمنان سر سخت رسول خدا بود، او بود که پیامبر (ص) را ابتر نامید که خدا در سوره کوثر در جواب فرمود: «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» (همانا دشمن تو ابتر است) و آیه «إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ» در باره او و یارانش نازل شد، و عمرو عاص، در مکّه سر راه پیامبر (ص) سنگ و خار مى‏ ریخت! و او بود که به کجاوه دختر پیامبر (ص) «زینب» حمله کرد و او را طورى کتک زد که دچار سقط جنین شد، و پیامبر (ص) به او نفرین کرد، و او بود که اشعار فراوانى بر ضدّ رسول خدا (ص) مى‏ سرود و بچّه‏ هاى مکّه را تحریک مى‏ کرد که با صداى بلند براى آزار آن حضرت بخوانند، و او بود که از طرف قریش مکه به دربار سلطان حبشه رفت تا مهاجران مسلمان را به مکّه برگرداند. (کتاب ربیع الأبرار زمخشرى).
(۲). عمرو عاص در این فکر بود که در میدان صفّین روزى خودى نشان دهد، تا آن که سوار نقاب دارى از سپاه امام على (ع) به میدان آمد، عمرو فکر کرد حریف اوست، با سرعت در مقابل سرباز نقاب دار ایستاد و گرد و خاک کرد، وقتى حمله آغاز شد دانست که آن نقاب دار، على (ع) است، در مانده شد چه کند؟ مقاومت کند کشته مى‏ شود، فرار کند آبرویش مى‏ رود، هنوز انتخاب نکرده بود که حمله سریع و ناگهانى امام به او مهلت نداد از روى اسب سرنگون شد، مرگ را با چشم خود دید، ناگاه زشت‏ترین حیله را به کار گرفت، که عورت خود را آشکار کرد، و امام او را در پستى و رسواییش واگذارد، عمرو عاص با سرعت فرار کرد و خود را نجات داد، و در میان دو لشکر آن روز، و تاریخ بشریّت آبروى خود را برد.