خطبه شماره ۵۴: جنگ و صلح برای خدا

«در این خطبه امام علیه السّلام حال یاران خود را، در آن هنگام که آنها براى مدتى طولانى امام علیه السّلام را از جنگ با شامیان نهى مى کردند، توضیح مى دهد».

خطبه در یک نگاه:
در مورد این که امام علیه السّلام در چه زمانى این خطبه را ایراد فرمود و ناظر به کدام حادثه است در میان مفسّران نهج البلاغه گفتگوى زیادى است. نویسنده «مصادر نهج البلاغه» مى نویسد: هنگامى که «عمرو بن عاص» بر مصر غلبه یافت و نماینده امام علیه السّلام «محمد بن ابى بکر» را به شهادت رسانید گروهى از آن حضرت خواستند که نظر خود را در مورد خلفاى پیشین بیان دارد، امام در جواب آنها فرمود: آیا از فتنه گرى هاى «عمرو عاص» فارغ شده اید که چنین سؤالى را طرح مى کنید در حالى که مصر را از شما گرفته اند و شیعیان مرا به شهادت رسانده اند، سپس فرمود: به زودى نامه اى خواهم نوشت و پاسخ سؤال شما را در آن خواهم داد و نامه همانست که در بالا اشاره شد».
صاحب مصادر مى افزاید: بعید نیست که امام بعضى از بخشهاى این خطبه را بیش از یک بار (و در موارد مختلف) ایراد فرموده باشد. بعضى نیز احتمال داده اند که آغاز خطبه مربوط به زمان بیعت با آن امام بوده باشد و ذیل آن مربوط به داستان صفّین. این احتمال نیز داده شده که تمام آن مربوط به زمان بیعت بوده و منظور از جنگ همان جنگ جمل و مانند آن است که مقدماتش در همان زمان فراهم مى شد.
ولى همه این احتمالات بعید به نظر مى رسد ظاهر این است که کلّ خطبه مربوط به یک داستان است و آن داستان جنگ صفّین است و ناظر به زمانى است که اصحاب و یاران او با بى صبرى از امام علیه السّلام مى خواستند که اقدام به جنگ کند و کار را یکسره نماید شاهد این سخن گفتارى است که مرحوم «بحرانى» و شارح «خوئى» در شأن ورود این خطبه نوشته و مى گویند: «اشاره به حال اصحاب امام در صفّین است زمانى که ایشان را از جنگ با شامیان منع مى فرمود، به این منظور که شوقشان به جهاد بیشتر گردد (یا به خاطر این که تا ممکن است کار بدون خونریزى فیصله یابد و دشمن از راه انحرافى باز گردد)».
البته این سخن با عنوانى که در نسخه نهج البلاغه «صبحى صالح» آمده، متفاوت است چرا که او مى گوید: «اصحاب حضرت، طرفدار عدم پیکار بوده اند». ولى این سخن بسیار بعید به نظر مى رسد، همچنین با چیزى که در خطبه آینده مى آید که مى گوید: «در صفین یاران حضرت از تأخیر جنگ ناراحت بودند» سازگار نیست.
کوتاه سخن این که هنگامى که فشار زیادى از سوى اصحاب و یاران بر امام وارد شد که کار جنگ صفین را یکسره کند، امام فرمود: «من پس از بررسى زیاد در باره این جنگ و مطالعه در تمام جوانب آن به اینجا رسیدم که پیشنهاد شما را بپذیرم نه به خاطر فشارهایى که از سوى شما بر من وارد مى شود، بلکه به خاطر این که بر سر دو راهى قرار گرفته ام: یا تمام باورهاى اسلامى خود را انکار کنم و یا براى حفظ آنها دست به شمشیر ببرم و بى شک من دومى را ترجیح مى دهم هر چند جان من به خطر بیفتد».
به هر حال: خطبه در یک نگاه اشاره به فشار زیادى دارد که در امر بیعت یا در امر جنگ با شامیان بر امام وارد شده و سرانجام امام تصمیم نهایى خود را بر جنگ بیان مى دارد، تصمیمى آمیخته با دوراندیشى و اعتماد به نفس و دور از هر گونه شتابزدگى و یکسونگرى.