نامه شماره ۲۷: سفارش به محمد بن ابى بکر هنگام عزیمت برای حکومت مصر

تنها از این گروه بترسید:
در آخرین بخش از این نامه مطابق آنچه مرحوم سیّد رضى آورده (و از تعبیر به «منه» بر مى آید که آنچه در نهج البلاغه آمده تمام نامه نبوده، بلکه بخش هایى از آن است) امام(علیه السلام) به نکته اى بسیار مهم و اساسى توجّه کرده و مى فرماید: «امام هدایت و امام گمراهى هرگز یکسان نیستند همچنین دوستدار پیامبر و دشمن او با هم برابر نخواهند بود»; (وَمِنْهُ: فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءَ، إِمَامُ الْهُدَى وَإِمَامُ الرَّدَى(۱) وَ وَلِیُّ النَّبِیِّ، وَ عَدُوُّ النَّبِیِّ).
روشن است که تعبیر به «إِمَامُ الْهُدَى» در این جمله اشاره به خود آن حضرت و تعبیر به «إِمَامُ الرَّدَى» اشاره به معاویه است که بر خلاف دستور پیامبر و خواسته قاطبه مسلمین پرچم مخالفت بر افراشت و جنگ هاى خونین و هلاکت بسیارى از مسلمین را سبب گردید.
واژه «امام» غالباً به معناى پیشواى حق است; ولى گاه در پیشواى باطل هم به کار مى رود. در قرآن مجید مى خوانیم: «(وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّهً یَدْعُونَ إِلَى النَّارِ); و آنان (فرعونیان) را پیشوایانى قرار دادیم که به سوى آتش (دوزخ) دعوت مى کنند».(۲)
دلیل تطبیق «إِمَامُ الرَّدَى» در جمله فوق بر معاویه افزون بر قرائن حالیه، صراحت بخش هایى از این نامه است که مرحوم سیّد رضى آن را نقل نکرده است; در بخشى از این نامه طبق آنچه در کتاب تمام نهج البلاغه آمده است مى خوانیم: «إیّاکُمْ وَ دَعْوَهُ الْکِذّابِ ابْنِ هِنْد; از خواسته ها و دعوت هاى این مرد دروغگو فرزند هند (جگر خوار) بپرهیزید».
آن گاه امام(علیه السلام) در تکمیل همین سخن به حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) استناد مى جوید و مى گوید: «رسول خدا(صلى الله علیه وآله) به من فرمود: من بر امتم نه از مؤمن مى ترسم و نه از مشرک، چرا که مؤمن ایمانش او را از کار خلاف باز مى دارد و مشرک را خداوند به وسیله سرکشى (رسوا و) خوار و ذلیل مى کند. تنها آنان که از شرشان بر شما مى ترسم کسانى اند که در دل منافقند و در زبان به ظاهر دانا، سخنانى مى گویند که شما مى پسندید; ولى اعمالى انجام مى دهند که شما آن را زشت  و ناپسند مى شمارید»; (وَلَقَدْ قَالَ لِی رَسُولُ اللهِ(صلى الله علیه وآله) إِنِّی لاَ أَخَافُ عَلَى أُمَّتِی مُؤْمِناً وَلاَ مُشْرِکاً; أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَیَمْنَعُهُ اللهُ بِإِیمَانِهِ، وَأَمَّا الْمُشْرِکُ فَیَقْمَعُهُ(۳) اللهُ بِشِرْکِهِ. وَلَکِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ کُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ(۴)، عَالِمِ اللِّسَانِ، یَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ، وَیَفْعَلُ مَا تُنْکِرُونَ).
این یک واقعیّت است که مؤمنان واقعى پشت و پناه اسلام و امّت اسلامى هستند و مشرکان شناخته شده به سبب شرکشان، مردم از آنها فاصله مى گیرند و اگر بخواهند از درِ عداوت در آیند، مؤمنان به فرمان خداوند دست به دست هم مى دهند و آنها را در هم مى کوبند; ولى مشکل بزرگ جامعه اسلامى و هر جامعه اى دشمنانى هستند که لباس دوستى بر تن مى کنند، همان افراد دو چهره اى که چهره زیبایى از خود نشان مى دهند و چهره زشت درونى خود را مستور مى دارند، در میان صفوف مسلمانان رفت و آمد دارند و از اسرار آنها آگاه مى شوند و هر جا بتوانند از پشت به آنها خنجر مى زنند. آیات الهى و سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله) را دست آویز خود قرار مى دهند; ولى در عمل بر خلاف رفتار مى کنند.
مصداق بارز این سخن در زمان على(علیه السلام)، معاویه و اطرافیانش بودند که به نام خونخواهى عثمان که ظاهراً جانشین پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود، قیام کردند و به هنگام ناچارى قرآن ها را بر سر نیزه ها بالا بردند. نماز مى خواندند و در نماز جمعه سخنان زیبا و موافق کتاب و سنّت مى گفتند; ولى براى تضعیف امام هدایت; على(علیه السلام) که هم از سوى خدا منصوب شده بود و هم از سوى خلق، هیچ فرصتى را از دست نمى دادند. از قتل بى گناهان و غارت اموال مسلمین و شبیخون زدن به مناطق مرزى عراق ابا نداشتند و با استفاده از این روش سرانجام توانستند بر جاى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) تکیه زنند و اسلام را به قهقرا ببرند.
*****
 نکته ها:
۱. خطر منافقان:
امام(علیه السلام) در این نامه از خطر مهمى که محمد بن ابى بکر و جامعه مردم مصر، بلکه همه جوامع اسلامى را تهدید مى کند; یعنى خطر منافقان سخن به میان آورده و مردم را به سه گروه تقسیم مى کند: مؤمن، مشرک و منافق سپس مى فرماید: مؤمنان هیچ خطرى براى جامعه اسلامى ندارند، زیرا ایمانشان به آنها اجازه نمى دهد دست به کارى بزنند که خطرى براى اسلام و مسلمین ایجاد کند و مشرکان معاند که به اصطلاح شمشیر را از رو بسته اند خطر آنها نیز چندان مهم نیست، زیرا شناخته شده اند و مسلمانان باایمان، مراقب توطئه هاى آنها هستند; اما مشکل مهم از سوى منافقان است کسانى که در میان اهل ایمان زندگى مى کنند و به اصطلاح شمشیر را زیر لباس بسته اند، سخنانى مى گویند که خوشایند مؤمنان است و افکار و عواطف آنها را به سوى خودشان جلب و جذب مى کنند; اما در لحظات حساس و هنگامى که فرصتى به دست آورند زهر خود را مى ریزند و ضربه به اسلام و مسلمین مى زنند.
گرچه آنها نفاق خود را مکتوم مى دارند و تخریب را به صورت پنهانى انجام مى دهند ولى چنان نیستند که نتوان آنها را با دقت تشخیص داد. قرآن مجید علائم متعدّدى براى شناخت اهل نفاق در سوره «بقره» و سوره «منافقون» بیان فرموده که با دقت در آن مى توان آنها را شناخت و از خطرات آنها مصون ماند.
درباره ریشه هاى نفاق و برنامه ریزى دقیق منافقان و نفاق در طول تاریخ و خطرات این گروه بحث هاى مشروحى در خطبه ۱۹۴ (جلد هفتم از صفحه ۶۰۶ تا ۶۱۹) و همچنین در ذیل خطبه ۲۱۰ بیان شده است.
۲. نامه اى عجیب از معتضد عباسى:
از شگفتى هاى دوران عباسیان نامه اى است که معتضد عباسى به صورت ـ بخش نامه اى مستدل براى نواحى مختلف فرستاد. این نامه را مورخ معروف، طبرى در حوادث سال ۲۸۴ در تاریخ خود نقل کرده و کامل ابن اثیر (هرچند با لحن مخالف) به آن اشاره کرده است و ما آن را از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید که از آن تلخیص خوبى دارد نقل مى کنیم.
ابن ابى الحدید در جلد ۱۵ از شرح نهج البلاغه خود در ذیل همین نامه امام(علیه السلام) به محمد بن ابى بکر مى نویسد: طبرى چنین مى گوید: در این سنه (سنه ۲۸۴) معتضد عباسى تصمیم گرفت لعن معاویه را بر تمام منابر گسترش دهد و دستور داد نامه اى نوشتند (مستدل) که براى مردم خوانده شود. وزیرش عبید الله بن سلیمان او را از ایجاد تنش در میان گروهى از مردم بر حذر داشت و گفت: ممکن است این کار به فتنه بینجامد; ولى معتضد اعتنایى به سخنان او نکرد.
نخستین چیزى که معتضد به آن ابتدا کرد این بود که مردم مشغول کار خود باشند و از اجتماعات بپرهیزند و عصبیت را کنار بگذارند و به عنوان شهادت دادن، نزد سلطان نروند مگر اینکه از آنها خواسته شود و داستان سرایان را از نشستن بر سر جاده ها (و گردآورى مردم در اطراف خود) منع کنند و دستور داد نسخه هایى از این نامه تهیّه شود و در دو طرف بغداد در محلات و کوچه ها و بازارها روز چهارشنبه بیست و چهارم جمادى الاولىِ همان سال براى مردم بخوانند سپس روز جمعه از آن خوددارى کنند و از اجتماع مردم به صورت گروهى در دو مسجد معروف بغداد جلوگیرى کنند و به سقاهایى که در آن دو مسجد به مردم آب مى دادند، سفارش شد که براى معاویه طلب رحمت نکنند چون قبلاً عادت آنها بر این بود که به هنگام آب دادن براى او طلب رحمت مى کردند.
به هر حال روز جمعه نامه خوانده نشد، هرچند مردم انتظار داشتند آن را استماع کنند. در این هنگام وزیر معتضد «عبیدالله بن سلیمان» متوسل به قاضى یوسف شد که حیله اى بیندیشد و معتضد را از این کار منصرف نماید. قاضى یوسف به سراغ معتضد رفت و گفت من از این مى ترسم که توده مردم با شنیدن این نامه حرکتى اعتراض آمیز آغاز کنند. معتضد گفت: من با شمشیر آنها را بر سر جاى خود مى نشانم. قاضى گفت: با آل ابو طالب چه خواهى کرد؟ آنها از این موقعیت استفاده مى کنند و در همه جا مردم را به سوى خود دعوت مى نمایند و به یقین توجّه مردم به آنها بیشتر از توجّه به بنى العباس است. معتضد با شنیدن این سخن ساکت شد و پاسخى نداد و بعد از آن اقدامى در این زمینه نکرد.
نامه بسیار مفصل و مستدل است و بخشى از آن چنین است: «خبرهایى به امیر مؤمنان (منظور در اینجا معتضد عباسى است) رسیده که گروهى از مردم گرفتار اشتباهاتى در دین خود و فسادى در عقاید و تعصب هایى نابجا شده اند که عامل اصلى آن پیشوایان ضلالت بوده اند و از این رو سنّت پیغمبر(صلى الله علیه وآله) را رها کرده و به بدعت ها روى آورده اند.
این جریان بر امیر  مؤمنان سخت آمده و سکوت در برابر آن را جایز نشمرده و آن را مخالف وظایف دینى خود دیده که باید در برابر انحرافات ساکت ننشیند و براى ارشاد جاهلان و اقامه حجت در مقابل معاندان قیام کند.
به همین دلیل امیرالمؤمنین (معتضد) به شما مسلمانان خبر مى دهد که خداوند متعال، پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) را به آیینش مبعوث ساخت و به او فرمان داد که فرمان خدا را اجرا کند. آن حضرت از خانواده خود شروع کرد; گروهى ایمان آوردند و دعوت او را پذیرفتند و سر بر فرمانش نهادند و گروهى به مخالفت برخاستند و از هرگونه کارشکنى فروگذارى نکردند ـ سپس بعد از ذکر اعمال این دو گروه با عباراتى جالب و زیبا چنین ادامه مى دهد: بدترین دشمن پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله) و کسى که از همه بیشتر مخالفت مى کرد و سر آغاز هر جنگ و عداوتى بود و آغازگر هر فتنه اى محسوب مى شد و هر پرچمى بر ضد اسلام برافراشته مى شد، صاحب و رهبر و رییس آن ابوسفیان و پیروانش از بنى امیّه ملعون در کتاب خدا و بر زبان پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در مواقف متعدّد بودند. سر انجام اسلام پیشى گرفت و این دشمن سرسخت مغلوب و منکوب شد و به ناچار در برابر اسلام تسلیم گشت در حالى که قلبش اسلام را نپذیرفته بود و شرک و کفر را در دل پنهان مى داشت. خداوند در قرآن مجید درباره آنها فرموده: (وَالشَّجَرَهَ الْمَلْعُونَهَ فِى الْقُرْانِ)(۵) و همه اتفاق دارند که این شجره ملعونه همان بنى امیّه هستند و در سنّت نبوى که راویان ثقه آن را نقل کرده اند، وارد شده که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) روزى ابوسفیان را بر چهارپایى سوار دید که معاویه زمام آن را در دست داشت و یزید (برادر معاویه) آن چهارپا را مى راند. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود: «لَعَنَ اللهُ الرَّاکِبَ وَالْقَائِدَ وَالسَّائِق; خدا لعنت کند سوار و زمامدار و کسى که آن را از پشت سر مى راند».
نیز راویان روایت کرده اند که در روز بیعت عثمان، ابوسفیان ـ که در آن زمان نابینا شده بود (و حاضران در مجلس) که گمان مى کرد همه از بنى امیّه هستند ـ صدا زد: «تَلَقَّفُوهَا یَا بَنِی عَبْدِ شَمْس تَلَقُّفَ الْکُرَهِ فَوَ اللهِ مَا مِنْ جَنَّه وَ لاَ نَار; اى فرزندان عبد شمس ـ اى بنى امیّه ـ خلافت را همچون گوى از میدان بربایید به خدا سوگند نه بهشتى در کار است و نه دوزخى» و این عبارت به یقین کفر صریح است که لعنت الهى شامل حال گوینده آن مى شود.
در روایت دیگرى آمده است که ابوسفیان روز فتح مکّه بلال را بر بام کعبه دید ـ هنوز نابینا نشده بود ـ که مشغول اذان است و مى گوید: «أشْهَد أنّ مُحَمّداً رَسُولُ الله»; ابو سفیان گفت: خوشا به حال عتبه بن ربیعه (یکى از بستگان ابوسفیان که در جنگ بدر کشته شده بود) که از دنیا رفت و چنین منظره اى را ندید.
در روایت دیگرى آمده که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) خواب وحشتناکى دید و ناراحت شد; مى گویند بعد از این خواب پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) خندان دیده نشد، زیرا در خواب دیده بود عده اى از بنى امیّه مانند میمون ها به روى منبرش بالا مى روند و پایین مى آیند.
در روایت دیگرى آمده، روزى پیغمبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: «از این گذرگاه کوه که مى بینى به زودى مردى بیرون مى آید که بر مذهب من محشور نخواهد شد» ناگهان معاویه ظاهر شد.
در حدیث دیگرى پیغمبر فرمود: «إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَهَ یَخْطُبُ عَلَى مِنْبَرِی فَاقْتُلُوه; هنگامى که معاویه را بر منبر من ببینید او را به قتل برسانید» و روایات کوبنده دیگرى درباره معاویه که در کتب معروف نقل شده است.
سپس در ادامه این نامه داستان شهادت عمار یاسر به وسیله لشکر شام نقل شده که پیغمبر(صلى الله علیه وآله) خطاب به او فرموده بود: «گروه طغیان گر تو را مى کشند در حالى که تو آنها را به بهشت مى خوانى و آنها تو را به دوزخ دعوت مى کنند».
آن گاه به شهادت گروهى از صلحا و بزرگان اسلام از نیکان اصحاب و تابعین و اهل فضیلت و دین، به دست معاویه به طور مشروح اشاره مى کند، افرادى مانند «عمرو بن حمق خزاعى» و «حجر بن عدى الکندى».
سپس به معرفى فرزندش یزید، آن شراب خوار مستِ میمون باز اشاره کرده و جنایت معاویه را در گرفتن بیعت براى او با قهر و غلبه و تهدید و تطمیع، یادآور مى شود.
آن گاه به بخشى از کفریات یزید مى پردازد از جمله تمسک او به شعر ذیل که آشکارا دم از کفر و شرک و بى ایمانى مى زند آنجا که مى گوید:
لَیْتَ أَشْیَاخِی بِبَدْر شَهِدُوا *** جَزَعَ الْخَزْرَجِ مِنْ وَقْعِ الاَْسَل
اى کاش نیاکان من که در میدان بدر بودند، ناله خزرج را از ضربات نیزه ها مشاهده مى کردند.(۶)
سپس در ادامه مى افزاید: اضافه بر اینها بنى مروان (شاخه اى از بنى امیّه) احکام خدا را آشکارا دگرگون یا تعطیل کردند; اموال بیت المال را در میان خود تقسیم نمودند; احترام حرم مکّه را سلب کردند و از هرگونه تخریب و آتش سوزى در خانه خدا ابا نداشتند و پناهندگان به آن را کشتند و زمین را از جور و عدوان پر کردند و ظلم آنها همه بلاد را فرا گرفت تا آنکه خشم خدا بر آنها فرود آمد و قهر و غضب الهى بر آنان نازل شد. گروهى از خاندان پیامبر(صلى الله علیه وآله) برخاستند و از آنها انتقام گرفتند و بدین وسیله، خون آنها و پدران مرتدّشان ریخته شد و خداوند ظالمان را ریشه کن ساخت.
آن گاه در ادامه این نامه مى افزاید: اى مردم! اوامر الهى را اطاعت کنید آنجا که مى فرماید: (إِنَّ اللهَ لَعَنَ الْکافِرینَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعیراً)(۷) و نیز مى فرماید: (أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ)(۸) بنابراین بر شما اى مردم! لازم است کسى را که خدا و رسولش او را لعن کرده، لعن کنید.
آن گاه ابوسفیان و معاویه و یزید و مروان بن حکم و فرزندان و نوه هاى آنها را لعن مى کند و مى افزاید: «اللَّهُمَّ الْعَنْ أَئِمَّهَ الْکُفْرِ وَ قَادَهَ الضَّلاَلِ وَأَعْدَاءَ الدِّینِ مُجَاهِدِی الرَّسُولِ وَمُعَطِّلِی الاَْحْکَامِ وَمُبَدِّلِی الْکِتَابِ وَمُنْتَهِکِی الدَّمِ الْحَرَامِ; خداوندا پیشوایان کفر و رهبر ضلالت و دشمنان دین و آنها که با رسولت جنگ کردند و احکامت را تعطیل نمودند و کتابت را تحریف کردند و خون بى گناهان را ریختند، لعن و نفرین فرما».
آنچه در بالا آمد بخش فشرده اى از نامه طولانى «معتضد عباسى» است که در منابع معروف تاریخى نقل شده است.(۹)
بدیهى است که نقل نامه «معتضد بالله» به معناى تأیید تمام کارهایش در دوران خلافتش نیست.
این نکته نیز قابل توجّه است که مخالفت وزیر معتضد «عبیدالله بن سلیمان» با نشر این نامه به این سبب بود که در حالاتش نوشتند: «کانَ مُنْحَرِفاً عَنْ عَلِىٍّ(علیه السلام); با امیر مؤمنان على(علیه السلام) مخالف بود» و شورش مردم بهانه اى بیش نبود.
*****
پی نوشت:
۱ . «الردى» از ریشه «ردى» بر وزن «رأى» به معناى هلاکت و یا سقوط از بلندى توأم با هلاکت است.
۲ . قصص، آیه ۴۱ .
۳ . «یقمع» از ریشه «قمع» بر وزن «منع» به معناى بازداشتن و مغلوب ساختن و خوار کردن است.
۴ . «جَنان» به معناى قلب و «جِنان» جمع «جِنه» به معناى باغ و بهشت است و همه اینها از ریشه «جن» بر وزن «فن» به معناى مستور شدن گرفته شده و از آنجا که قلب در درون سینه مستور است و زمین باغ ها در زیر درختان مستور است، این واژه در مورد آنها به کار رفته است.
۵ . اسراء، آیه ۶۰ .
۶ . اصل این شعر از «عبدالله زبعراء» است که از دشمنان سرسخت رسول خدا(صلى الله علیه وآله) بود و در روز احد بعد از شهادت گروهى از مسلمین که از طایفه خزرج بودند این شعر را با اشعار دیگرى سرود و یزید آن را تطبیق بر حاثه کربلا کرد و منظورش این بود که اى کاش نیاکان من از بنى امیّه امروز بودند و ناله و زارى اهل بیت امام حسین(علیهم السلام) و یارانش را مشاهده مى کردند.
طبرى ابیات دیگر یزید را نیز در کتاب خود نقل کرده که در متن نامه معتضد وجود داشته است هرچند ابن ابى الحدید در تلخیص خود آن را حذف کرده و از جمله آن ابیات این است:
فَاَحَلّوا وَاسْتَحَلّوا فَرَحاً *** ثُمَّ قالُوا یا یَزیدُ لا تَشَلْ
لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْکِ فَلا *** خَبَرٌ جاءَ وَلا وَحْىٌ نَزَلْ
«نیاکان من اگر این کار مرا مى دیدند هلهله مى کردند و فریاد شوق برمى کشیدند و مى گفتند: اى یزید دست مریزاد. بنى هاشم داعیه سلطنت داشتند و (آن را به نام دین و آیین خدا وانمود کردند) نه خبرى از سوى خدا آمده و نه وحیى نازل شده است.
۷ . احزاب، آیه ۶۴.
۸ . بقره، آیه ۱۵۹.
۹ . تاریخ طبرى، ج ۸، ص ۱۸۲-۱۸۹ و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج ۱۵، ص ۱۷۳-۱۸۰.

• برگرفته از کتاب پیام امام امیرالمومنین(ع) شرح آیت الله مکارم شیرازی بر نهج البلاغه.