نامه شماره ۲: قدردانی از مجاهدت یاران

از نامه هاى امام(علیه السلام) است که بعد از فتح بصره به اهل کوفه نوشت.(۱)

نامه در یک نگاه:
همان گونه که در بحث سند نامه آمده، این نامه بخش کوتاهى از نامه مفصل ترى است که امام(علیه السلام) بعد از پایان جنگ جمل براى مردم کوفه نوشت و محتواى آن قدردانى از زحمات آنان نسبت به اسلام و اهل بیت پیغمبر اکرم است; زیرا دعوت امام(علیه السلام) را پذیرفته بودند و در جنگ با شورشیان و طغیانگران جمل پایمردى به خرج داده بودند.

رضایت امام(علیه السلام) از مردم کوفه:
امام(علیه السلام) در این نامه خطاب به اهل کوفه براى آنها دعا مى کند و از خدمات و زحمات آنها سپاسگزارى مى نماید و آنها را به چند وصف مهم توصیف مى کند و مى فرماید: «خداوند به شما اهل این شهر (کوفه) از سوى اهل بیت پیامبرتان پاداش دهد; بهترین پاداشى که به فرمان بران خود و سپاسگزاران نعمتهایش عطا مى کند، زیرا شما فرمان مرا شنیدید و اطاعت کردید، دعوت شدید و اجابت نمودید»; (وَجَزَاکُمُ اللهُ مِنْ أَهْلِ مِصْر عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی الْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ، وَالشَّاکِرِینَ لِنِعْمَتِهِ، فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ، وَدُعِیتُمْ فَأَجَبْتُمْ).
روشن است که مخاطب در این نامه اهل کوفه هستند همان طور که مرحوم سیّد رضى در عنوان خطبه نگاشته و شواهد نیز نشان مى دهد; زیرا اهل بصره غالباً به لشکر طلحه و زبیر پیوستند و در خطبه هاى دیگر نهج البلاغه نکوهش شده اند(۲) و این اهل کوفه بوده اند که دعوت امام(علیه السلام) را اجابت کردند و سر بر فرمانش نهادند و شایسته تشکر بودند.
علاوه بر این، در بحث نکته ها مجموع نامه را از بعضى منابع دیگر نقل خواهیم کرد که به روشنى نشان مى دهد که مخاطبان اهل کوفه بودند.
تعبیر به (عَنْ أهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ) اشاره به این است که قیام شما مردم نه تنها حمایت از اسلام و قرآن بود، بلکه حمایت از اهل بیت نیز محسوب مى شد و این ثواب مضاعفى براى شما مى آورد.
امام(علیه السلام) در این نامه اوصاف پنج گانه اى براى مردم کوفه بیان کرده که شایستگى آنها را براى این دعا نشان مى دهد: نخست عمل به طاعت الهى، دوم اداى شکر نعمتهاى او، سوم گوش فرا دادن به فرمان، چهارم اطاعت فرمان امام(علیه السلام) و پنجم اجابت دعوت او که در واقع تعبیرات مختلفى از یک حقیقت است.
*****
نکته:
متن کامل نامه امام(علیه السلام) به اهل کوفه:
مرحوم سیّد رضى مطابق روش گزینشى که از آن پیروى مى کند، بخش بسیار کوتاهى از نامه امام(علیه السلام) را آورده است در حالى که این نامه بسیار پرمحتواست و سزاوار بود همه آن در اینجا ذکر مى شد، زیرا در مجموع نامه هم فنون بلاغت، رعایت شده هم نکته هاى سرنوشت ساز براى مسلمانان وجود دارد.
مرحوم مجلسى در بحارالانوار متن نامه را از کتاب الکافیه فى ابطال توبه الخاطئه (نوشته شیخ مفید) از ابو مخنف چنین نقل مى کند: امام(علیه السلام) نامه اى نوشت و با عمر بن سلمه به سوى مردم کوفه فرستاد، هنگامى که گروهى از مردم کوفه باخبر شدند، صدا را به تکبیر بلند کردند، صدا در کوفه پیچید و همه آگاه شدند و به سوى مسجد روان گشتند و منادى نیز مردم را به اجتماع در مسجد دعوت کرد. همه مردم کوفه که مشتاق شنیدن نامه امام(علیه السلام) بودند در مسجد جمع شدند و عمر بن سلمه نامه را به این شرح قرائت کرد:
«بسم الله الرحمن الرحیم از سوى بنده خدا امیرمؤمنان به قرظه بن کعب (فرماندار کوفه) و کسانى که نزد او از مسلمانان هستند. درود خدا بر شما، من خداوند یکتا را سپاس مى گویم. اما بعد: ما گروه پیمان شکنان بیعت و جداشوندگان از جماعت و شورشیان از امّت را ملاقات کردیم، با منطق و استدلال با آنها سخن گفتیم; ولى نتیجه اى نگرفتیم و سرانجام خداوند ما را بر آنها پیروز کرد. طلحه و زبیر کشته شدند و این در حالى بود که قبلاً با آنها اتمام حجت کردم و نصیحت و اندرز دادم و جمعى از صالحان امّت را گواه گرفتم. آنها از راهنمایان اطاعت نکردند و ناصحان را اجابت ننمودند. گروهى از شورشیان به عایشه پناه بردند و در اطراف او از اهل بصره گروه زیادى کشته شدند. خداوند بر صورت بقیه کوبید و فرار کردند. و همان گونه که ناقه صالح از کوه به در آمد و سرانجام مایه عذاب قوم ثمود شد، شتر عایشه نیز نسبت به اهل این شهر (بصره) بدبختى فراوان به بار آورد. علاوه بر اینکه گناه بزرگى در معصیت پروردگار و پیامبرش مرتکب شدند و مایه شکاف در صفوف مسلمین و ریختن خونهاى مؤمنان، بدون هیچ دلیل و عذر و حجت آشکار گردیدند.
هنگامى که خداوند آنها را شکست داد و فرار کردند، دستور دادم فراریان را دنبال نکنند و مجروحان را به قتل نرسانند، وارد خانه ها نشوند و پرده اى را کنار نزنند مگر با اجازه قبلى من و همه مردم بصره را امان دادم.
گروهى از مردان صالح ما شربت شهادت نوشیدند. خداوند بر حسنات آنها بیفزاید و درجاتشان را بالا برد و ثواب صادقان و صابران بر آنها عنایت فرماید. خداوند به شما اهل این شهر (کوفه) از سوى اهل بیت پیامبرتان پاداش دهد، بهترین پاداشى که به مطیعان فرمان خود و سپاسگزاران نعمتهایش عطا مى کند، زیرا شما فرمان مرا شنیدید و اطاعت کردید، دعوت شدید و اجابت نمودید. شما برادران بسیار خوب و یاوران بر حق بودید. درود بر شما و رحمت خدا و برکاتش».(۳)
*****
پی نوشت:
۱ . سند نامه: آنچه مرحوم سیّد رضى در اینجا آورده قسمتى از نامه نسبتاً طولانى است که امام(علیه السلام) بعد از فتح بصره به مردم کوفه نوشته و اوّل نامه چنین است: «مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِىّ بْنِ أبى طالِبِ إلى قُرْظَهِ بْنِ کَعْب (که یکى از سرشناسان صحابه پیغمبر بود و به کوفه فرستاده شده بود) وَمِنْ قِبَله مِنَ الْمُسْلِمِین سَلام عَلَیْکُمْ فَإنّى أحْمَدَ إِلَیْکُمُ الله الذى لا إله إلاّ هُوَ…» این نامه را عبیدالله بن ابى رافع، کاتب آن حضرت در سال ۳۶ هجرى نوشت و آن را شیخ مفید در کتاب النصره از کتاب جمل واقدى نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۱۹۵) در کتاب تمام نهج البلاغه، ص ۷۸۸ آمده است که امام(علیه السلام) بعد از فتح بصره این نامه را به وسیله «زَحر بن قیس جعفى» به سوى اهل کوفه فرستاد و اوّل نامه چنین است: «مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِىّ بْنِ أبى طالب أمیرِالْمُؤمنِینَ إلى أهْلِ الْکُوفَهِ…».
۲ . نهج البلاغه، خطبه ۱۳ و ۱۴ .
۳ . بحارالانوار، ج ۳۵، ص ۲۵۲، ح ۱۹۸.

• برگرفته از کتاب پیام امام امیرالمومنین(ع) شرح آیت الله مکارم شیرازی بر نهج البلاغه.