خطبه شماره ۵: پس از رحلت پیامبر (ص) و واقعه سقیفه
خطبه شماره ۵: پس از رحلت پیامبر (ص) و واقعه سقیفه
صوت متن:
صوت ترجمه:
بخش اول: پرهیز از فتنه
من خطبه له (علیه السلام) لما قُبِض رسول الله (صلی الله علیه وآله) و خاطبه العباس و أبو سفیان بن حرب فی أن یبایعا له بالخلافه (و ذلک بعد أن تمت البیعه لأبی بکر فی السقیفه، و فیها ینهى عن الفتنه و یبین عن خلقه و علمه):
النهی عن الفتنه:
أَیُّهَا النَّاسُ شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاهِ وَ عَرِّجُوا عَنْ طَرِیقِ الْمُنَافَرَهِ وَ ضَعُوا تِیجَانَ الْمُفَاخَرَهِ؛ أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ أَوِ اسْتَسْلَمَ فَأَرَاحَ. هَذَا مَاءٌ آجِنٌ وَ لُقْمَهٌ یَغَصُّ بِهَا آکِلُهَا، وَ مُجْتَنِی الثَّمَرَهِ لِغَیْرِ وَقْتِ إِینَاعِهَا کَالزَّارِعِ بِغَیْرِ أَرْضِهِ.
(پس از وفات پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و ماجراى سقیفه، عباس و ابو سفیان، پیشنهاد خلافت داده که با امام علیه السّلام بیعت کنند).
اى مردم، امواج فتنه ها را با کشتى هاى نجات(۱) درهم بشکنید، و از راه اختلاف و پراکندگى بپرهیزید، و تاجهاى فخر و برترى جویى را بر زمین نهید. رستگار شد آن کس که با یاران به پاخاست، یا کناره گیرى نمود و مردم را آسوده گذاشت. این گونه زمامدارى(۲) چون آبى بد مزه، و لقمه اى گلوگیر است، و آن کس که میوه را کال و نارس بچیند، مانند کشاورزى است که در زمین دیگرى بکارد.
______________________________
(۱) اشاره است به حدیث معروف پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم که فرمود: «مثل اهل بیت من همانند کشتى نجات است».
(۲). زمامدارى پیشنهادى ابوسفیان!
«هنگامى که «رسول خدا» (ص) رحلت فرمود، «عباس» و «ابو سفیان» به «على» (ع) عرض کردند که آماده اند با او براى خلافت بیعت کنند» (و این در زمانى بود که بیعت در «سقیفه» براى «ابو بکر» پایان یافته بود- حضرت نپذیرفت- و این خطبه را ایراد کرد و در آن، نهى از فتنه و آشوب مى کند و از روحیه و آگاهیهاى خود پرده بر مى دارد)».
خطبه در یک نگاه:
این خطبه از معدود خطبه هایى است که از «على» (ع) در غیر زمان خلافتش نقل شده است. از مجموع این خطبه و مقدمه اى که «سیّد رضى» براى آن آورده، به خوبى استفاده مى شود که بعد از رحلت «رسول خدا» (ص)، «ابو سفیان» و «عباس» خدمت آن حضرت آمدند (و شاید عباس به تحریک ابو سفیان آمده بود) و امام (ع) را به قیام تشویق کردند و تقاضا کردند با او به عنوان خلیفه بیعت کنند ولى امام (ع) با آگاهى کاملى که از شرایط زمان داشت و دلسوزى خاصّى که براى بقاى اسلام و در هم شکستن توطئه هاى منافقان مى نمود نه تنها این بیعت را نپذیرفت بلکه با عباراتى روشن به آنها هشدار داد که از این گونه کارها بپرهیزند.
از آن جا که مى دانست افراد ناآگاه یا مغرض به او خرده گیریهایى به خاطر سکوتش مى کنند به آنها پاسخ داد و در پایان، عشق خود را به مرگ و شهادت و لقاى پروردگار بیان مى کند و به علم و آگاهى فراوانى اشاره مى نماید که از اسرار است و اجازه پرده بردارى از آن را ندارد.
مراقب فتنه انگیزان باشید!
شارح معروف «ابن میثم» در آغاز این خطبه مى گوید: سبب این کلام «امیرمؤمنان على»(علیه السلام) آن است که چون در «سقیفه بنى ساعده» براى «ابوبکر» بیعت گرفته شد، «ابوسفیان» براى ایجاد فتنه و آشوب و درگیرى در میان مسلمانان به سراغ «عبّاس» عموى پیامبر رفت و به او گفت: این گروه، خلافت را از «بنى هاشم» بیرون بردند و در قبیله «بنى تیم» قرار دادند (ابوبکر از این قبیله بود) و مسلّم است که فردا این مرد خشن که از طایفه «بنى عدى» است (اشاره به عمر است) در میان ما حکومت خواهد کرد. برخیز; نزد «على»(علیه السلام) برویم و با او به عنوان خلافت بیعت کنیم.
تو عموى پیامبرى و سخن من هم در میان قریش مقبول است اگر آنها با ما به مقابله برخیزند با آنها پیکار مى کنیم و آنان را در هم مى کوبیم. و به دنبال این سخن هر دو نزد «امیرمؤمنان على»(علیه السلام) آمدند. «ابوسفیان» عرض کرد: اى «ابوالحسن» از مسأله خلافت غافل مشو. کى ما پیرو قبیله بى سر و پاى «تیم» بودیم! (و مى خواست به این ترتیب امام(علیه السلام) را تحریک براى قیام و درگیرى کند) این در حالى بود که حضرت مى دانست او به خاطر دین، این سخنان را نمى گوید بلکه مى خواهد فساد بر پا کند.(۱) به همین جهت خطبه بالا را ایراد فرمود.
مورّخ معروف «ابن اثیر» در کتاب «کامل» مى نویسد که «على»(علیه السلام) در این جا به «ابوسفیان» فرمود: به خدا سوگند منظور تو چیزى جز فتنه نیست! به خدا سوگند تو همیشه در فکر بودى که براى اسلام و مسلمین ایجاد شرّ کنى! ما نیاز به نصیحت و اندرز تو نداریم! و از این جا حال و هوایى که این خطبه در آن صادر شده است به خوبى روشن مى شود و مى تواند پرتوى روى تمام جمله هاى خطبه بیندازد و آن را تفسیر کند.
در نخستین بخش از این خطبه، امام(علیه السلام) به چهار نکته مهم اشاره مى فرماید: نخست مى گوید: «اى مردم! امواج سهمگین فتنه ها را با کشتیهاى نجات بشکافید و از راه اختلاف و پراکندگى و دشمنى کنار آیید و تاجهاى تفاخر و برترى جویى را از سر بنهید!» (اَیُّهَا النّاسُ شُقُّوا اَمْواجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجاهِ، وَعَرِّجُوا(۲) عَنْ طَریقِ الْمُنافَرَه(۳)، وَضَعُوا تیجانَ الْمُفاخَرَه).
خطاب «اَیُّها النّاس» نشان مى دهد که تنها این دو نفر در خدمت حضرت نبودند، بلکه گروهى دیگر از مردم حضور داشتند. بعضى روایات نیز این معنا را تأیید مى کند.
این نکته قابل توجّه است که امام(علیه السلام) فتنه ها را به امواج کوبنده و شکننده تشبیه مى کند و براى مقابله با آن به استفاده از کشتیهاى نجات توصیه مى کند و مراد از کشتیهاى نجات، کشتیهاى محکم و بزرگى است که توانایى بر شکافتن امواج و رساندن سرنشینان را به ساحل نجات دارد; و منظور در این جا رهبران الهى و مخصوصاً اهل بیت پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) است(۴) یعنى آنچه را ما مى گوییم گوش کنید نه آنچه را خود مى خواهید و در تأکید بر این معنا، اختلاف و تفاخر و برترى جویى گروهى و قبیله اى را به راه خطرناکى تشبیه مى فرماید که باید هر چه زودتر از آن کناره گیرى کرد (توجّه داشته باشید که معناى اصلى منافره، تفاخر دو نفر با یکدیگر و سپس به عنوان داورى نزد شخص ثالثى رفتن مى باشد).
در واقع امام(علیه السلام) در این سخن گهربارش انگشت روى نقطه اصلى دردهاى جانکاه جامعه بشریّت گذارده که همیشه جنگهاى خونین و اختلافات و کشمکشها و کشت و کشتارها و ناامنیها از برترى جوییها و تفاخر سرچشمه مى گیرد; و اگر این بت شکسته شود بیشترین مشکلات جوامع بشرى حل خواهد شد و دنیا امن و امان و آرام مى گردد.
و این که «ابن ابى الحدید» گفته است این حدیث صحیح است ولى کلام مولا اشاره به آن ندارد، اشتباه است. منظور مولا این است که ببینید من چه دستور مى دهم تا از آن پیروى کنید نه آنچه خود مى خواهید.
درست است که طالبان مقام و قدرت، هر کدام زیر چتر دفاع از حقوق جامعه و حفظ ارزشها پنهان مى شوند ولى چه کسى است که نداند اینها همه بهانه رسیدن به مقام و وسیله برترى جویى بر دیگران است؟
سپس به سراغ نکته دوّم مى رود و مى فرماید: «آن کس که با داشتن بال و پر (یار و یاور) قیام کند رستگار شده، یا در صورت نداشتن نیروى کافى راه مسالمت پیش گیرد (راحت شده و مردم را راحت کرده است) (اَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَناح، اَوِ اسْتَسْلَمَ فَاَراحَ).(۵)
در واقع در این جا امام(علیه السلام) به این نکته اساسى اشاره مى فرماید که قیام کردن براى گرفتن حق شرایطى دارد; اگر آن شرایط موجود باشد من مضایقه ندارم ولى هنگامى که شرایط موجود نیست، عقل و منطق و دین مى گوید قیام کردن نه تنها موجب پیشرفت نیست بلکه باعث ایجاد شکاف و اختلاف و اذیّت و آزار خویش و دیگران و هدر دادن نیروهاست و این یکى از اصول جاویدانى است که باید در تمام کارهاى اجتماعى و مخصوصاً قیام هاى سیاسى مورد توجّه دقیق باشد.
در سوّمین نکته اشاره به مسأله خلافت و حکومت بر مردم که گروهى یقه براى آن چاک مى کنند و هر کار خلافى را براى وصول به آن مجاز مى شمرند کرده و پرده از ماهیّت آن بر مى دارد، مى فرماید: «این (زمامدارى بر مردم) آبى متعفّن و لقمه اى گلوگیر است» (هذا ماء آجِن(۶) وَلُقْمَه یَغَصُّ(۷) بِها آکِلُها).
درست است که حیات انسان با آب و غذاست ولى کدام آب و غذا؟ آبى که پاکیزه و لقمه اى که گوارا باشد و امام(علیه السلام) در این جا طبیعت حکومت را به آب متعفّن و لقمه اى گلوگیر تشبیه مى کند و به راستى همین است. انسان هر قدر به زندگى حاکمان و زمامداران نزدیک مى شود به مشکلات عظیم و ناراحتیهاى شدید و عواقب دردناک آنان آگاهتر مى گردد، نه آرامشى دارند و نه امنیّتى. تنها دورنماى این زندگى براى افراد، جالب و پرشکوه و وسوسه انگیز است.
البتّه رجال الهى به استقبال مشکلات این امر مى روند و ناراحتیهاى آن را به خاطر خدا تحمّل مى کنند و آسایش و آرامش خود را فداى خدمت به دین خدا و بندگان او مى نمایند.
این احتمال نیز داده شده است که «هذا» اشاره به نوع حکومتى باشد که «ابوسفیان» آن را پیشنهاد مى کرد.
به هر حال درست است که حکومت همانند آب، مایه حیات ملتهاست، ولى از آن جا که در جوامع بشرى همیشه مورد توجّه دنیاپرستان بوده است و طبعاً با مردان الهى به مبارزه و منازعه در آن بر مى خاسته اند، این آب حیات بخش را آلوده مى کردند و این غذایى که مایه قوّت و قدرت براى جوامع بشرى است به صورت ناگوارى در مى آوردند تا آن جا که بسیارى از اولیاى حق از آن شکوه داشتند و با صراحت مى گفتند اگر فرمان خدا و رضاى او نبود هرگز به آن تن در نمى دادند; و همان گونه که در ذیل خطبه «شقشقیّه» خواندیم امام(علیه السلام) حکومت و زمامدارى را ذاتاً کم ارزشتر از آب بینى یک بز مى شمرد.
در چهارمین نکته به یکى دیگر از ابعاد این مسأله مى پردازد و آن این که کسى که مى خواهد براى کار مهمّى مانند تشکیل حکومت الهى قیام کند، باید در شرایط آماده اى اقدام نماید و یا بتواند شرایط را خودش آماده سازد وگرنه قیامهاى بى مورد و حساب نشده، ثمره اى جز ناکامى و شکست نخواهد داشت. امام(علیه السلام) در این رابطه مى فرماید: «کسى که میوه را پیش از رسیدن بچیند همانند کسى است که بذر را در زمین نامناسب (همچون کویر و شوره زار) بپاشد (که سرمایه و نیروى خود را تلف کرده و نتیجه اى عاید او نمى گردد)» (وَ مُجْتَنِى الَّثمَرَهِ لِغَیْرِ وَقْتِ ایناعِها(۸) کَالزّارِعِ بِغَیْرِ اَرْضِهِ).
جمعى از شارحان نهج البلاغه احتمال داده اند که ضمیر در «بِغَیْرِ اَرْضِهِ» به زارع برگردد و مفهومش این است «مانند کسى است که در زمین دیگرى بذر بپاشد که ثمره اش عاید دیگران مى شود»; ولى با توجّه این که امام(علیه السلام) آن را با چیدن میوه نارس یکسان دانسته است، ضعف این تفسیر روشن مى شود.
این سخن در واقع یکى دیگر از اصول جاویدان و درسهاى اساسى براى تشکیل حکومتهاى الهى است; به این معنا که طالبان حق و عاشقان عدالت هرگز نباید گرفتار احساسات زودگذر شوند و با مطالعات محدود به کارى دست زنند که شرایط آن مهیّا نیست، بلکه باید با صبر و حوصله به فراهم ساختن شرایط و ترتیب مقدّمات و تهیّه قوا و نیروهاى لازم دست زنند هر چند این کار زمانى را طلب کند، همان طور که باغبان آگاه هرگز به سراغ میوه هاى نارس نمى رود، هرچند نیاز فراوان به میوه براى تغذیه خود و یا فروش داشته باشد و نیز کشاورز آگاه، در زمین نامساعد بذر نمى افشاند بلکه قبلا با صبر و حوصله، زمین را شخم زده و شوره زار را آماده مى کند، سپس به بذر افشانى مشغول مى شود.
***
نکته:
چرا على(علیه السلام) بعد از پیامبر قیام نکرد؟
بسیارى سؤال مى کنند با این که «على»(علیه السلام) براى خلافت رسول خدا(صلى الله علیه وآله وسلم) از همه شایسته تر بود و افزون بر این پیامبر بارها بر جانشینى و خلافت او تأکید فرمود، چرا آن حضرت براى گرفتن این حقّ مسلّم خویش که در واقع حقّ امّت اسلامى بود بپانخاست و قدرت نمایى نکرد; بلکه سکوت فرمود و میدان به دست دیگران افتاد؟
پاسخ این سؤال به وضوح در عبارت کوتاه و پر معناى این خطبه آمده است; و در واقع چند دلیل براى عدم قیام خود ذکر فرموده است:
نخست این که کسانى که به او پیشنهاد قیام کرده اند مانند «ابوسفیان» به یقین حسن نیّت نداشته اند و یا ـ مانند عبّاس ـ تحت تأثیر کسانى بود که حسن نیّت نداشتند; و لذا امام آنان را در این خطبه، فتنه جو و برترى طلب خوانده است.
دیگر این که حضرت به خوبى مى دید که در مسیر خود تقریباً تنهاست و جز یارانى اندک کسى را ندارد; به همین دلیل در بعضى از خطبه هاى نهج البلاغه نیز امام با صراحت مى گوید: «تنها یاوران من اهل بیت من بودند و من نخواستم آنها را به خطر بیفکنم»!(۹)
از همه اینها گذشته، حکومت و زمامدارى مردم براى امام یک هدف نبود; چرا که او آن را آبى متعفّن و لقمه اى گلوگیر مى داند; بلکه وسیله اى براى احقاق حق و اجراى عدالت و یا دفع باطل مى دانست.(۱۰) ولى هنگامى که مى بیند این قیام به این هدف منتهى نمى شود، بلکه ایجاد خلاف میان صفوف مسلمین مى کند و ممکن است منافقان که منتظر بودند از آب گِل آلود ماهى بگیرند، برخیزند و اساس اسلام را به خطر بیندازند، چاره اى جز سکوت نمى بیند.
«ابن ابى الحدید» مى گوید: روایت شده است که روزى «فاطمه»(علیها السلام) امام را به قیام ترغیب کرد و در همان حال صداى مؤذّن برخاست (اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ) امام رو به همسر گرامیش فاطمه کرد، فرمود: «اَیَسُرُّکِ زَوالُ هذَا النِّداءِ مِنَ الاَرْضِ; آیا دوست دارى این صدا از روى زمین برچیده شود»؟ عرض کرد: نه. فرمود: پس مطلب همان است که من مى گویم (باید سکوت و تحمّل کرد).(۱۱)
از همه اینها گذشته هر کار ـ مخصوصاً قیامهاى مهم اجتماعى سیاسى ـ نیاز به فراهم شدن شرایط دارد و باید زمینه هاى آن فراهم گردد و در غیر این صورت نتیجه اى جز ناکامى و شکست و اتلاف نیروها نخواهد داشت و مانند آن است که میوه نارسیده را از درخت بچینند یا بذر در شوره زار بریزند. امام که از این واقعیّتها با خبر بود، وظیفه الهى خود را در این دید که سکوت را بر قیام ترجیح دهد.
***
پی نوشت:
۱. شرح ابن میثم، ج ۱، ص ۲۷۶.
۲. کامل ابن اثیر، ج ۲، ص ۳۲۶.
۳. «عرّجوا» از ماده «تعریج» به معناى متمایل ساختن یا متمایل شدن است و در این جا به معناى کناره گیرى نمودن مى باشد.
۴. «منافره» به گفته «مقاییس اللّغه» به معناى محاکمه نزد قاضى است که لازمه آن خصومت و نزاع است.
۵. توجّه داشته باشید که «اَراحَ» گاه به معناى لازم و گاه به معناى متعدّى آمده است. در صورت اوّل مفهومش این است که خودش راحت مى شود و در صورت دوّم دیگران را راحت مى کند.
۶. «آجن» از ماده «اَجْن» (بر وزن ضَرب) و «اُجُون» به معناى تغییر و دگرگونى است و به آب متعفّن که رنگ یا طعم و بوى آن تغییر پیدا مى کند آجن گفته مى شود.
۷. «یَغَصٌّ» از ماده «غَصَص» (بر وزن هوس) به معناى گلوگیر شدن است.
۸. «ایناع» از ماده «یَنْع» (بر وزن منع) به معناى رسیدن و بلوغ است این واژه معمولا در مورد رسیدن میوه ها به کار مى رود و هنگامى که به باب افعال مى رود باز به همین معناست.
۹. به خطبه ۲۶ مراجعه شود.
۱۰. به خطبه ۳۳ مراجعه شود.
۱۱. شرح ابن ابى الحدید، ج ۱۱، ص ۱۱۳.
- برگرفته از کتاب پیام امام امیرالمومنین(ع) شرح آیت الله مکارم شیرازی بر نهج البلاغه.
بخش دوم: شجاعت امام علی علیه السلام
فَإِنْ أَقُلْ یَقُولُوا حَرَصَ عَلَى الْمُلْکِ وَ إِنْ أَسْکُتْ یَقُولُوا جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ! هَیْهَاتَ، بَعْدَ اللَّتَیَّا وَ الَّتِی، وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِی طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ أُمِّهِ، بَلِ انْدَمَجْتُ عَلَى مَکْنُونِ عِلْمٍ لَوْ بُحْتُ بِهِ لَاضْطَرَبْتُمْ اضْطِرَابَ الْأَرْشِیَهِ فِی الطَّوِیِّ الْبَعِیدَه.
در شرایطى قرار دارم که اگر سخن بگویم، مى گویند بر حکومت حریص است، و اگر خاموش باشم، مى گویند: از مرگ مى ترسید.
هرگز، من و ترس از مرگ! پس از آن همه جنگ ها و حوادث ناگوار. سوگند به خدا، انس و علاقه فرزند ابى طالب به مرگ در راه خدا، از علاقه طفل به پستان مادر بیشتر است. این که سکوت برگزیدم، از علوم و حوادث پنهانى آگاهى دارم که اگر باز گویم مضطرب مى گردید، چون لرزیدن ریسمان در چاه هاى عمیق.
با این بهانه جویان چه باید کرد؟!
امام(علیه السلام) در بخش دوّم این خطبه اشاره به بهانه جوییها و ایرادهاى ضدّ و نقیض ناآگاهان و حسودان مى کند و مى گوید: هر موضعى که من در برابر امر خلافت بگیرم، این سیاه دلان بى خبر ایرادى مطرح مى کند، مى فرماید:
«اگر درباره خلافت و شایستگى ام نسبت به آن و عدم شایستگى دیگران سخن بگویم و به افرادى که به سراغم مى آیند پاسخ مثبت بدهم مى گویند: او نسبت به حکومت و زمامدارى بر مردم حریص است; و اگر دم فرو بندم و ساکت بنشینم خواهند گفت از مرگ مى ترسد» (فَاِنْ اَقُلْ یَقُولُوا: حَرَصَ عَلَى الْمُلْکِ وَ اِنْ اَسْکُتْ یَقُولُوا: جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ).
آرى! این شیوه همیشگى نابخردان و لجوجان است که مردان خدا دست به هر کارى بزند ایرادى بر آن مى گیرند و حتّى از تناقض گویى و پریشان بافى در این زمینه ابایى ندارند! قیام کنند ایراد مى گیرند، قعود کنند اشکال مى کنند، تلاش کننده خرده گیرى مى کنند، نسبت به مسائل بى اعتنا باشند سخن دیگرى مى گویند و به همین دلیل مؤمنان راستین هرگز گوششان بدهکار این گونه سخنان ضدّ و نقیض نیست!
این همان است که در حدیث معروف از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که: «اِنَّ رِضَى النّاسِ لا یُمْلَکُ وَ اَلْسِنَتَهُمْ لا تُضْبَطُ; خشنودى همه مردم به دست نمى آید و زبانهایشان هرگز بسته نمى شود»!(۱)
شبیه همین معنا در خطبه ۱۷۲ نیز آمده است که مى فرماید: بعضى به من گفتند اى فرزند ابوطالب تو نسبت به حکومت حریص هستى و من پاسخ دادم به خدا سوگند شما حریص ترید! من حقّى را که شایسته آنم مى طلبم و شما مانع مى شوید (امّا شما مقامى را مى طلبید که هرگز شایسته آن نیستید و انگیزه اى جز دنیاطلبى ندارید)!
سپس در ادامه این سخن به پاسخ کسانى مى پردازد که سکوت او را به ترس از مرگ نسبت مى دادند، مى فرماید: «عجیب است بعد از آن همه حواثد گوناگون (جنگهاى بدر، اُحد، حُنین، خیبر و احزاب بعد از آن همه رشادتها که از من شنیده یا دیده اید، چه کسى مى تواند وصله ترس از مرگ را به على بچسباند؟!) به خدا سوگند انس و علاقه فرزند «ابوطالب» به مرگ «و شهادت در راه خدا و اطاعت از اوامر الهى) از علاقه طفل شیرخوار به پستان مادرش بیشتر است!» (هَیْهاتَ بَعْدَ اللَّتَیّا وَ الَّتى! وَاللهِ لاَبْنُ اَبى طالِب آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْىِ اُمِّهِ).
«ولى اگر من سکوت مى کنم به خاطر آن است که علوم و آگاهى و اسرارى در درون دارم که اگر اظهار کنم همچون طنابها در چاه هاى عمیق و لرزه درمى آیید!» «بَلِ اَنْدَمَجْتُ(۲) عَلى مَکْنُونِ عِلْم لَوْ بُحْتُ(۳) بِهِ لاَضْطَرَبْتُمْ اضْطِرابَ الاَرْشِیَهِ(۴) فِى الطَّوِىِّ(۵) الْبَعیدَهِ).
***
نکته ها:
۱ـ سابقه دلاوریهاى امام(علیه السلام):
امام(علیه السلام) با اشاره کوتاهى به شجاعتها و دلاوریها و ایثارگریهاى خود در غزوات و جنگهاى مختلف اسلامى و در مواضعى چون «لیله المبیت» (شبى که على(علیه السلام) در بستر پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) خوابید و آن حضرت از چنگال دشمن رهایى یافت) و غیر آن، به خرده گیران یادآورى مى کند که من از هیچ حادثه مهمّى وحشت ندارم و امتحان خود را در طول زندگى ام به خوبى پس داده ام; بنابراین سکوت من هرگز دلیل بر ضعف یا ترس نیست; بلکه مصالح اسلام و امّت اسلامى را در این سکوت مى بینم; ولى در بیان این معنا اشاره به ضرب المثل معروفى از رعب مى کند و مى فرماید: (بَعْدَ اللَّتَیّا وَ الَّتى).
داستان ضرب المثل از این قرار است که مردى اقدام به ازدواج کرد. اتفاقاً همسر او زنى کوتاه قد، کم سن و سال، بد اخلاق و نامناسب بود و درد و رنجهاى زیادى از او کشید و سرانجام طلاقش داد. در مرحله دوّم با زن بلند قامتى ازدواج کرد که او هم بیش از همسر اوّل او را رنج و عذاب و آزار داد و ناچار به طلاق او شد; و بعد گفت: «بَعْدَ اللَّتَیّا وَ الَّتى لا اَتَزَوَّجُ اَبَداً; بعد از آن زن کوتاه قد و دیگر زن بلند قامت، هرگز همسرى انتخاب نخواهم کرد» و این ضرب المثلى شد براى حوادث بزرگ و کوچک و صغیر و کبیر; اشاره به این که من در زندگانیم همه گونه حوادث را با شجاعت و شهامت پشت سر گذاشته ام و دیگر جاى این توهّمات درباره من نیست.
۲ـ چرا از مرگ بترسم؟!
نکته دیگر این که امام(علیه السلام) مى فرماید: علاقه من به مرگ از علاقه طفل شیرخوار به پستان مادرش بیشتر است. درست است که شیر و پستان مادر مایه حیات طفل هستند که طفل آب و غذا و حتّى دارو را از آن مى گیرد، به همین دلیل هنگامى که پستان را قبل از رفع حاجت از او مى گیرند چنان داد و فریاد و جزع مى کند که گویى تمام دنیا را از او گرفته اند; هنگامى که به او باز مى گردانند آن چنان اظهار خشنودى مى کند که گویى تمام عالم را به او داده اند; ولى این علاقه هرچه هست از غریزه سرچشمه مى گیرد; امّا علاقه امام(علیه السلام) و همه عارفان الهى به مرگ و ملاقات پروردگار (مخصوصاً شهادت در راه خدا) علاقه اى است که از عقل و عشق مى جوشد. آنها مرگ را سرآغاز زندگى نوین در جهان بسیار گسترده تر مى بینند. مرگ براى آنها دریچه اى است به سوى عالم بقا، شکستن زندان است و آزاد شدن، گشوده شدن درهاى قفس است و پرواز کردن به عالم بالا و به سوى قرب پروردگار، کدام عاقل، آزادى از زندان را ناخوش مى دارد؟(۶) و نجات از دنیاى پست و محدود و آمیخته با هزار گونه ناراحتى و آلودگى و گام نهادن در دنیایى پر از نور و روشنایى را بد مى شمارد؟!
آرى کسانى از مرگ مى ترسند که آن را پایان همه چیز مى پندارند، یا آغاز عذاب الیم به خاطر اعمال زشتشان مى بینند.
امام(علیه السلام) با آن همه افتخارات و معارف والایش چرا از مرگ بترسد؟ و لذا با سوگند و تأکید مى فرماید: «پسر ابوطالب اُنس و علاقه اش به مرگ از اُنس و علاقه طفل به پستان مادرش بیشتر است».
لذا در یکى دیگر از کلماتش مى فرماید: «فَوَ اللهِ ما اُبالى دَخَلْتُ اِلَى الْمَوْتِ اَوْ خَرَجَ الْمَوْتُ اِلَىَّ; به خدا سوگند باک ندارم که من به سوى مرگ بروم یا او به سوى من آید (هنگامى که در راه هدف مقدّس الهى باشد)».(۷)
نیز به همین دلیل در کلام معروفش که یک دنیا عظمت از آن مى بارد در آن لحظه که شمشیر «ابن ملجم» بر فرق مبارکش وارد شد، فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَهِ; به پروردگار کعبه پیروز شدم (و رهایى یافتم)».(۸)
۳ـ چرا سکوت کردم؟
امام(علیه السلام) مى گوید: سکوت من به خاطر آگاهى بر اسرارى است که اگر آن را آشکار سازم همچون طنابها در چاه هاى عمیق به لرزه در مى آیید. روشن است که چاه ها هر چه عمیق تر باشند لرزش طناب و دلو در اعماق آنها بیشتر است; زیرا مختصر لرزشى در یک سوى طناب تبدیل به لرزش وسیعى در سوى دیگر مى شود.
امّا این که این اسرار اشاره به کدام امر است، در میان شارحان «نهج البلاغه» گفتگوست و احتمالات زیادى درباره آن داده اند; گاه آن را اشاره به وصیّت پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) به سکوت و ترک درگیرى دانسته اند و گاه اشاره به آگاهیهاى آن حضرت بر عواقب امور و مصالح و مفاسد جامعه اسلامى که سبب سکوت مى گشت دانسته اند.
بعضى آن را اشاره به آگاهى آن حضرت بر احوال آخرت مى دانند یعنى من مسائلى از جهان دیگر مى دانم که اگر براى شما آشکار سازم تکان خواهید خورد.
بعضى آن را اشاره به «قضا و قدر» حتمى الهى دانسته اند که دامان امّت را فرو گرفته و به بیراهه ها مى کشاند.
ولى انصاف این است که هیچ یک از این احتمالهاى چهارگانه با محتواى خطبه و جلمه هاى قبل و شأن ورود آن سازگر نیست و بهتر این است که گفته شود این جمله اشاره به دگرگونى هایى است که در حال «صحابه» و مدّعیان اسلام و ایمان بعد از پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) رخ مى داد و افرادى که مردم دیروز، آنها را پرچمدار حق مى دانستند پرچمدار ضلالت و باطل مى شوند و کسانى که دیروز پشت سر پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) و در سایه او با دشمنان پیکار مى کردند و شمشیر مى زدند زیر پرچم منافقان قرار مى گیرند و چنان دین به دنیا مى فروشند که مردم آگاه در تعجّب و حیرت فرو مى روند.
مى فرماید: من آگاهیهایى از حوادث آینده و دگرگونى حال افراد دارم که اگر بازگو کنم سخت تکان خواهید خورد و همینهاست که مرا به سکوت و تحمّل زجر و شکیبایى واداشته است.
چه کسى باور مى کرد «طلحه و زبیر» که در صفوف مقدّم صحابه جاى داشتند آتش افروز جنگ جمل شوند؟ چه کسى باور مى کرد «عایشه» همسر پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) و امّ المؤمنین ابزار دست نفاق افکنان گردد و خون بیش از ده هزار نفر ریخته شود؟ و سؤالات مهمّ دیگرى از این قبیل. با این حال چگونه مى توانم بر افراد تکیه کنم و به اعتماد آنها قیام نمایم من که از این اسرار با خبرم!
* * *
پی نوشت:
۱. «بحارالانوار»، ج ۶۷، ص ۲ و «تفسیر نورالثقلین»، ج ۱، ص ۴۰۵.
۲. «اندمجت» از ماده «اندماج» به معناى پیچیده شدن و پنهان گشتن است و در این جا اشاره به اسرار نهانى در قلب پاک امام(علیه السلام) است.
۳. «بُحْت» از ماده «بَوْح» (بر وزن لوح) به معناى آشکار کردن و ترک کتمان است و به همین جهت به فضاى وسیع «باحه» و به اعمال مجاز «مباح» گفته مى شود.
۴. «اَرشیه» جمع «رشاء» (بر وزن رضاء) به معناى طناب بلند است و «رشوه» را به این خاطر «رشوه» مى نامند که همچون طنابى است که به دلو وصل مى کنند تا آب از چاه برکشند و رشوه دهنده به کمک آن به مقصود خود مى رسد.
۵. «طَوىّ» از ماده «طىّ» به معناى پیچیدن و در نوردیدن است و در این جا به معناى چاه است به خاطر این که اطراف چاه را سنگ چین مى کنند.
۶. یکى از شعراى معروف این مسأله را ضمن تشبیه جالبى بیان کرده است، مى گوید: افراد کم معرفت همچون میوه هاى خامند که سخت به شاخه ها مى چسبند امّا عارفان همچون میوه هاى رسیده اند که به آسانى از شاخه ها جدا مى شوند:
این جهان همچون درخت است اى کرام! *** ما بر او چون میوه هاى نیم خام!
سخت گیرد خامها، مر شاخ را *** زان که در خامى نشاید کاخ را
چون بپخت و گشت شیرین لب گزان *** سست گیرد شاخه ها را بعد از آن
چون از آن اقبال شیرین شد دهان *** سست شد بر آدمى ملک جهان
۷. نهج البلاغه، خطبه ۵۵.
۸. بحارالانوار، ج ۴۲، ص ۲۳۹.
- برگرفته از کتاب پیام امام امیرالمومنین(ع) شرح آیت الله مکارم شیرازی بر نهج البلاغه.
موفق باشید!
مرکز حفظ قرآن کریم و نهج البلاغه
