نامه شماره ۱۷: نامه اى در جواب نامه معاویه

از نامه هاى امام(علیه السلام) است که در پاسخ به نامه معاویه نگاشته.(۱)

نامه در یک نگاه:
به گفته نصر بن مزاحم در کتاب صفین، روزى امام(علیه السلام) فرمود: فردا صبح شخصاً پا به میدان مى گذارم و با این گروه مى جنگم. این سخن در میان لشکر شام منتشر شد و آنها در وحشت عمیقى فرو رفتند.
در این هنگام معاویه نامه اى براى امیر  مؤمنان على(علیه السلام) نوشت که خلاصه مضمونش چنین است: «من گمان مى کنم اگر مى دانستى کار جنگ به اینجا مى رسد اقدام بر جنگ نمى کردى و از گذشته پشیمان مى شدى من از تو درخواست کرده ام که حکومت شام را به من واگذارى به این شرط که مستقل باشم نه با تو بیعت کنم و نه از تو اطاعت. این را نپذیرفتى و الآن من شام را در اختیار دارم و باز همان خواسته را از تو مى کنم. ما همه از فرزندان عبد مناف هستیم، همواره عزیز و آزاد بوده ایم.
هنگامى که این نامه به امام(علیه السلام) رسید فرمود: راستى وضع معاویه و نامه اش هر دو عجیب است; سپس کاتب خود عبیدالله بن ابى رافع را فرا خواند و دستور داد نامه مورد بحث را براى معاویه بنویسند و به سخنان نارواى او پاسخ گویند.
البتّه مرحوم سیّد رضى آن گونه که دأب و عادت اوست، بخشى از نامه را که در آغاز آن بوده است ذکر نکرده ولى قسمت مهم و عمده نامه را آورده است.

بدهکارانى در چهره طلبکار:
همان گونه که قبلا گفتیم، این نامه پاسخى است به نامه اى که معاویه خدمت آن حضرت نوشته و سخنانى طلب کارانه را در آن آورده است. معاویه قاعدتاً دستور مى داد این گونه نامه ها را بر فراز منابر یا در برابر لشکر بخوانند تا خود را از گناه بزرگى که مرتکب شده تبرئه نماید و نیز قاعدتا این نامه به دست یاران امام(علیه السلام) نیز افتاده است و امکان داشته افراد ظاهربین تحت تأثیر آن واقع شوند، بنابراین چاره اى نبوده جز اینکه امام(علیه السلام) انگشت مبارک بر فقرات مختلف این نامه بگذارد و جواب قاطع به آن بدهد.
به همین دلیل مى بینیم که امام(علیه السلام) به چهار نکته اساسى در برابر چهار ادعاى معاویه اشاره نموده و این چنین پاسخ مى دهد.
نخست مى فرماید: «و اما اینکه از من خواسته اى شام را به تو واگذارم (و در برابر آن نه بیعت کنى و نه اطاعت، بلکه فعال ما یشاء باشى بدان) من چیزى را که دیروز از تو منع کردم امروز به تو نخواهم بخشید»; (وَأَمَّا طَلَبُکَ إِلَیَّ الشَّامَ فَإِنِّی لَمْ أَکُنْ لاُِعْطِیَکَ الْیَوْمَ مَا مَنَعْتُکَ أَمْسِ).
زیرا آن منع به سبب حکم الهى بوده که امارت هیچ بخشى از حکومت اسلامى را نباید به ظالمان و مفسدان داد و این حکم همچنان به قوت خود باقى است; این مسأله امرى سیاسى و گذرا نبوده که با تغییر شرایط سیاسى عوض شود.
این سخن در واقع پاسخى است به کسانى که مى گویند آیا بهتر نبود امام(علیه السلام) به طور موقّت شام را به معاویه واگذار مى کرد و بعد از استقرار حکومت خود از او پس مى گرفت.
آنها که چنین مى گویند، به این نکته توجّه ندارند که اگر امام(علیه السلام) حکومت شام (و طبق بعضى از نقل ها حکومت مصر، چون آن را نیز تقاضا داشت) به معاویه واگذار مى کرد و پایه هاى حکومتش تقویت مى شد، تکان دادن او از جایش امکان نداشت در حالى که ما مى بینیم امام(علیه السلام) با لشکریانش در صفین او را تا آستانه شکست قطعى و دفع شر او از کشور اسلام پیش برد و اگر ناآگاهى و خباثت بعضى از کسانى که ظاهراً در لشکر امام(علیه السلام) بودند نبود، کار یکسره مى شد.
سپس به پاسخ دومین بخش از نامه او پرداخته مى فرماید: «و اما اینکه گفته اى جنگ (صفین) همه عرب را جز اندکى در کام خود فرو برده، آگاه باش آن کس که بر حق بوده (و در راه خدا شهید شده) جایگاهش بهشت است و آن کس که به راه باطل کشته شده در آتش است»; (وَأَمَّا قَوْلُکَ: إِنَّ الْحَرْبَ قَدْ أَکَلَتِ الْعَرَبَ(۲) إِلاَّ حُشَاشَاتِ(۳) أَنْفُس بَقِیَتْ، أَلاَ وَمَنْ أَکَلَهُ الْحَقُّ فَإِلَى الْجَنَّهِ، وَمَنْ أَکَلَهُ الْبَاطِلُ فَإِلَى النَّارِ).
سپس به پاسخ سومین بخش از نامه او که گفته بود من با تو از نظر جنگ و لشکر یکسان هستیم (هر دو براى یک هدف مى جنگیم و یک چیز مى طلبیم) پرداخته و مى فرماید: «و اما اینکه ادعا کرده اى ما در جنگ و نفرات (از تمام جهات) یکسان هستیم، چنین نیست، زیرا تو در شک (به مبانى اسلام) از من در یقین و ایمان (به آنها) فراتر نیستى و اهل شام بر دنیا از اهل عراق به آخرت حریص تر نخواهند بود»; (وَأَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِی الْحَرْبِ وَالرِّجَالِ فَلَسْتَ بِأَمْضَى(۴) عَلَى الشَّکِّ مِنِّی عَلَى الْیَقِینِ، وَلَیْسَ أَهْلُ الشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَى الدُّنْیَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَى الاْخِرَهِ).
اشاره به اینکه دو تفاوت در میان یاران من و طرفداران توست: اینها همراه امام عادلى مى جنگند که به وظیفه خود یقین دارد و آنها را در راه روشنى سیر مى دهد در حالى که تو هدف روشنى ندارى جز اینکه به مال و مقامى برسى.
دیگر اینکه همراهان تو گروهى دنیاپرستند که با وعده هاى مادى، سران آنها را به میدان کشیده اى و قدم به میدانى گذارده اند که شاید غنایمى نصیبشان شود در حالى که فرماندهان لشکر من نه وعده جایزه اى به آنها داده شده و نه حتى فکر آن را مى کنند.
به تعبیر دیگر تو هرگز یقین به استحقاق خلافت بر مردم ندارى در حالى که من یقین دارم و طرفداران تو براى دنیا مى جنگند در حالى که پیروان من هدفشان خداست و براى اقامه حکومت الهى نبرد مى کنند; به این دو دلیل ما در کار خود کوشاتر و مصمم تریم در حالى که تو و پیروانت چنین نیستید. در نتیجه هرگز یکسان نخواهیم بود و پیروزى نهایى از آن ماست و همان گونه که امام(علیه السلام) پیش بینى کرده بود، سربازانش به مرز پیروزى رسیدند; افسوس که گروهى ناآگاه به همراهى جمعى از منافقان نتیجه نهایى را عقیم گذاشتند.
آن گاه امام(علیه السلام) به چهارمین ادعاى معاویه پرداخته و به آن پاسخ مى گوید و  مى فرماید: «اما اینکه گفته اى ما همه فرزندان عبد مناف هستیم (بنابراین همه در شرافت و استحقاق حکومت و پیشوایى مردم یکسانیم) من هم قبول دارم (که همه از نسل عبد مناف هستیم»; (وَأَمَّا قَوْلُکَ: إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَاف، فَکَذَلِکَ نَحْنُ).
آن گاه امام(علیه السلام) به تفاوت هایى که میان او و معاویه وجود داشته پرداخته و آن را در پنج قسمت بیان مى دارد.
نخست اشاره به شرافت نسبى مى کند و مى فرماید: «ولى امیّه هرگز همانند هاشم و حرب همچون عبدالمطلب و ابوسفیان چون ابوطالب نبودند»; (وَلَکِنْ لَیْسَ أُمَیَّهُ کَهَاشِم، وَلاَ حَرْبٌ کَعَبْدِالْمُطَّلِبِ، وَلاَ أَبُوسُفْیَانَ کَأَبِی طَالِب).
اشاره به اینکه جد اعلاى تو امیّه و جدّ ادناى تو حرب و پدرت ابوسفیان بود که همگى در میان عرب به شرارت و پستى معروف بودند در حالى که جدّ اعلاى من، هاشم و جدّ ادناى من عبدالمطلب و پدرم ابوطالب است که همه از سادات عرب و سخاوتمندان و پاکان و نیکان بودند; چگونه مى توان آنها را با یکدیگر یکسان دانست.
آن گاه به تفاوت دوم و سوم اشاره کرده مى فرماید: «و نیز هرگز مهاجران چون اسیران آزاد شده نیستند و نه فرزندان صحیح النسب همانند منسوبان مشکوک»; (وَلاَ الْمُهَاجِرُ کَالطَّلِیقِ(۵)، وَلاَ الصَّرِیحُ(۶) کَاللَّصِیقِ(۷)).
اشاره به اینکه من از نخستین مهاجران از مکّه به مدینه ام که همواره در خدمت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بودم ولى تو و پدرت ابوسفیان همچنان در شرک و کفر در مکّه ماندید تا روزى که مکّه به وسیله لشکر اسلام فتح شد و پیامبر(صلى الله علیه وآله) حکم آزادى تو و سایر اسیران را با گفتن: «إذْهَبُوا أنْتُمُ الطُّلَقاءُ» صادر فرمود.
از سوى دیگر نسب ما روشن است; ولى درباره نسب تو بسیار گفتگوست; گروهى تو را فرزند ابوسفیان نمى دانند، بلکه فرزند نامشروع مسافر بن ابى عمرو که از بردگان ابوسفیان بود مى شناسند البتّه این سخن منافات با آنچه امام(علیه السلام) درباره پدر معاویه یعنى ابوسفیان فرموده است ندارد، زیرا آن جمله بر حسب ظاهر بیان شده و این جمله اشاره به این است که اگر در نسب تو دقت شود جاى گفتگو وجود دارد.
گرچه ابن ابى الحدید این تفسیر را براى جمله اخیر با اعتقاد خود هماهنگ ندانسته و به سراغ تفسیر دیگرى مى رود و مى گوید: منظور از صریح، کسى است که با اعتقاد راسخ اسلام را پذیرفته و لصیق، آن کسى است که از ترس شمشیر و یا به انگیزه علاقه به دنیا، اسلام را پذیرا شده است.(۸)
گرچه این تفسیر خلاف ظاهر عبارت است ولى به فرض اینکه چنین باشد باز در این میان اعتراف به تفاوت آشکارى میان امام(علیه السلام) و معاویه خواهد بود.
آن گاه امام(علیه السلام) به ذکر تفاوت ها در صفات و افعال دینى و انسانى پرداخته مى فرماید: «آن کسى که طرفدار حق است هرگز چون کسى نیست که طرفدار باطل است و نه انسان با ایمان همچون فرد مفسد»; (وَلاَ الْمُحِقُّ کَالْمُبْطِلِ، وَلاَ الْمُؤْمِنُ کَالْمُدْغِلِ(۹)).
اشاره به اینکه نه تنها نسب ما بنى هاشم با نسب بنى امیّه قابل قیاس نیست، صفات و اعمال ما نیز قابل مقایسه نیست ما همواره در راه حق گام برداشتیم و دودمان بنى امیّه بر طریق باطل; ما خالصانه به اسلام و پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) ایمان آوردیم ولى شما منافقانه اظهار ایمان کردید (و مدارک آن در تاریخ اسلام ثبت است).
امام(علیه السلام) در پایان این فقره مى فرماید: «چه بد هستند نسلى که از نسل پیشین خود پیروى مى کنند که در آتش دوزخ سرنگون شده اند»; (وَلَبِئْسَ الْخَلْفُ خَلْفٌ یَتْبَعُ سَلَفاً هَوَى(۱۰) فِی نَارِ جَهَنَّمَ).
قابل توجّه اینکه امام(علیه السلام) معاویه را تنها به انحراف اسلاف و جد و پدرش نکوهش نمى کند، بلکه تکیه سخن امام(علیه السلام) بر این است که این فرزند همان راه پدران را که اهل دوزخند دنبال مى کند.
*****
پی نوشت:
۱ . سند نامه: نویسنده مصادر نهج البلاغه مى گوید: این نامه را جمعى از مؤلفان قبل از سیّد رضى در کتاب هاى خود آورده اند; مانند: نصر بن مزاحم در کتاب صفین، بیهقى در المحاسن و المساوى، ابن قتیبه در الامامه والسیاسه، مسعودى در مروج الذهب و ابن اعثم کوفى در کتاب الفتوح و طبق گفته نصر بن مزاحم امام(علیه السلام) این نامه را دو یا سه روز قبل از لیله الهریر نگاشت (لیله الهریر شبى در اواخر جنگ صفین که آتش جنگ برخلاف معمول خاموش نشد و تا صبح دو لشکر با هم جنگیدند و آثار شکست در لشکر معاویه ظاهر شد) (مصادر نهج البلاغه، ج ۳، ص ۲۳۴).
۲ . طبق بعضى از روایات در جنگ صفین چهل و پنج هزار نفر از لشکر شام و بیست و پنج هزار نفر از لشکر عراق کشته شدند.
۳ . «حُشاشات» جمع «حشاشه» به معناى نفس آخر و واپسین دم است.
۴ . «امضى» به معناى نافذتر و مؤثرتر در اقدام و عمل از «مضىّ» به معناى عبور و گذرکردن گرفته شده است.
۵ . «طلیق» به معناى اسیر آزاد شده است از ریشه «طلاق» به معناى رهایى گرفته شده است.
۶ . «صریح» به کسى گفته مى شود که نسب او خالص و روشن باشد.
۷ . «لصیق» نقطه مقابل صریح است و به معناى کسى است که نسب او روشن نیست و او را به شخص یا قبیله اى نسبت مى دهند.
۸ . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج ۱۵، ص ۱۱۸.
۹ . «مُدغل» به معناى مفسد و فتنه انگیز است از ریشه «دغل» به معناى فتنه و فساد گرفته شده.
۱۰ . «هوى» از ریشه «هُوی» به ضم ها و تشدید یا در اصل به معناى سقوط کردن از بلندى است و چون نتیجه آن هلاکت است، گاهى به هلاکت نیز اطلاق مى شود.

• برگرفته از کتاب پیام امام امیرالمومنین(ع) شرح آیت الله مکارم شیرازی بر نهج البلاغه.