خطبه شماره ۲۷: برانگیختن بر جهاد

امام، این خطبه را زمانى ایراد فرمود که خبر حمله لشکر معاویه به شهر (مرزى) انبار به آن حضرت رسید، ولى مردم براى جهاد حرکت نکردند. امام علیه السّلام این خطبه را ایراد فرمود، فضیلت جهاد را در آن برمى شمرد و مردم را به قیام (در برابر غارتگران شام) تشویق مى کند، و نیز آگاهى خود را به فنون و مدیریت جنگ بیان مى دارد و مسئولیت را متوجه مردمى مى سازد که از وى اطاعت نکردند.

سند خطبه و زمان و مکان ورود آن:
این خطبه، به گفته ابن ابى الحدید، از خطبه هاى مشهور امام على علیه السّلام است که (علاوه بر مرحوم سید رضى) بسیارى از محقّقان و محدثان، آن را در کتاب هاى خود آورده اند، از جمله مبرّد در ابتداى کامل (با مقدارى تفاوت) ذکر کرده و در ابتداى آن مى نویسد: به على علیه السّلام خبر دادند که گروهى از لشکر معاویه، به شهر انبار (یکى از شهرهاى مرزى عراق) وارد شده اند و فرماندار آن حضرت را -که حسان بن حسان نام داشت- کشته اند.
امام علیه السّلام خشمگین شد و حرکت کرد به گونه اى که عبایش به روى زمین کشیده مى شد تا به نخیله (لشکرگاهى در نزدیکى کوفه) رسید و مردم به دنبال حضرتش حرکت کردند. امام علیه السّلام روى بلندى قرار گرفت و حمد و ثناى الهى را به جاى آورد و درود بر پیامبر اسلام صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرستاد و سپس این خطبه را ایراد کرد. مرحوم کلینى، در کتاب کافى، در بحث جهاد نیز آن را آورده است. نویسنده مصادر نهج البلاغه، این خطبه را از ده منبع معروف قبل از مرحوم سید رضى، نقل کرده است، از جمله البیان و التبیین جاحظ، عیون الاخبار ابن قتیبه، الاخبار الطوال دینورى، غارات ثقفى، عقد الفرید ابن عبد ربّه، أغانى ابو الفرج اصفهانى، ….
همان گونه که در بالا آمد، امام، این خطبه را در نخیله و در زمانى ایراد فرمود که به آن حضرت خبر دادند که سفیان بن عوف غامدى- که در متن خطبه، از او، به «اخو غامد» تعبیر شده- به مرزهاى عراق حمله کرد و نماینده على علیه السّلام، حسان بن حسان، و گروه دیگرى را به شهادت رساند و اموال زیادى را غارت و خانه هاى بسیارى را ویران کرد و بدون این که مقاومت مهمّى در برابر او بشود، به شام برگشت.
سفیان بن عوف، مى گوید معاویه مرا احضار کرد و گفت: «تو را با لشکر انبوهى به جانب فرات مى فرستم. هنگامى که به سرزمین هیت (شهرى است در کنار فرات بالاتر از انبار) رسیدى، اگر لشکرى یافتى، به آنها حمله کن و الّا شهر انبار را مورد هجوم قرار بده! اگر در آنجا سپاهى نبود، به مدائن هجوم ببر! سپس به شام برگرد.
زنهار! به کوفه نزدیک مشو! و بدان که حمله به انبار و مدائن، حمله به کوفه است، زیرا، این کار، قلب عراقیان را مى لرزاند و دوستان ما را خوشحال مى کند. در این سفر، به هر کس برخوردى که حکومت مرا قبول نداشت، بکش! و همه قریه هایى را که سر راه تو قرار دارد، ویران ساز و اموال آنان را غارت کن، زیرا، غارت اموال مانند کشتن افراد، براى مخالفان ما، دردناک است.»
سفیان، این دستور را اجرا کرد، هنگامى که به شهر انبار رسید، حسان بن حسان بکرى، با گروهى به مقابله او برخاست و در آغاز، حمله شامیان را دفع کرد، ولى چون لشکر شام، بسیار زیاد بود و حسان دید قدرت در هم شکستن آنها را ندارد، آماده پیکار تا مرز شهادت شد. از اسب پیاده شد و آیه ۲۳ سوره احزاب را خواند که مضمونش این است: «بعضى از مؤمنان راستین، شربت شهادت نوشیدند و بعضى منتظرند، مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى  نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ». سپس گفت: «آن کس که خود را آماده شهادت نکرده، در هنگامى که ما به مبارزه مشغولیم و دشمن نمى تواند فراریان را تعقیب کند، از شهر بیرون رود و آنها که آماده شهادت اند، با ما بمانند. گروه زیادى رفتند، او، با سى مرد پیاده، به مبارزه برخاست، تا همگى به افتخار شهادت نائل شدند. این حادثه تکان دهنده، قلب امام علیه السّلام را سخت آزرده ساخت و خطبه بالا را که بیانگر سوز درونى مولا و خشم فراوان او از کوتاهى مردم در امر جهاد با دشمنان اسلام است، بیان فرمود.

خطبه در یک نگاه:
همان گونه که قبلا اشاره شد، این خطبه- که به خطبه جهاد معروف است- از مشهورترین خطبه هاى مولا امیر مؤمنان، محسوب مى شود و تمام خطبه، بر محور جهاد دور مى زند. در بخش نخستین آن، اهمّیّت جهاد و آثار مهمّ آن، با بیان بسیار گویا و زیبا، تشریح و نیز پیامدهاى ترک جهاد براى امّت ها، تبیین شده است. در بخش دیگرى، مردم کوفه را سخت ملامت مى کند، سپس از حادثه دردناک حمله «سفیان غامدى» به شهر مرزى «انبار» و شهادت «حسان ابن حسان» –نماینده شجاع و باوفاى امام- و سایر ویرانگرى هاى او و لشکر شام خبر مى دهد. در بخش سوم، باز، سرزنش ها را متوجه مردم سست عراق در آن عصر و زمان، مى سازد و آنها را سخت ملامت مى کند. در آخرین بخش، آمادگى کامل خود را براى جهاد با دشمن خونخوار و بى رحم و سوابق گذشته خویش را در امر جهاد، بیان مى دارد.
در مجموع، روح حماسى فوق العاده اى، بر غلبه، حاکم است که هر شنونده اى را سخت تحت تأثیر قرار مى دهد. جالب این که شارح معروف نهج البلاغه، «ابن ابى الحدید»، در یکى از سخنان خود مى گوید که: بسیارى از گویندگان، در باره اهمّیّت جهاد و تشویق به آن، سخن گفته اند، امّا همه آنها، خمیر مایه سخن خود را از کلام على علیه السّلام گرفته اند. سپس به خطبه معروف «ابن نباته» در باره جهاد اشاره مى کند و آن را در برابر خطبه مولا على علیه السّلام مانند شمشیر چوبین، در برابر شمشیر پولادین بر مى شمرد و آنها را قابل مقایسه نمى داند.