خطبه شماره ۷۹: پاسخ اخترشناس

هنگامى که امام علیه السلام آماده حرکت براى نبرد با خوارج بود، یکى از یارانش عرض کرد: «اى امیرمؤمنان! از آن مى ترسم که اگر در این ساعت حرکت کنى، به مراد خویش نرسى. این سخن را که مى گویم از طریق علم نجوم است» امام علیه السلام در پاسخ چنین فرمود:

خطبه در یک نگاه:
مورّخان درباره شأن ورود این سخن، چنین نقل کرده اند: هنگامى که امیرمؤمنان على علیه السلام تصمیم گرفت از کوفه براى خاموش کردن آتش فتنه خوارج، بیرون رود «ستاره شناسى» که در میان یاران او بود، نزد حضرت آمد و عرض کرد: «اى امیرمؤمنان! در این ساعت حرکت نکن! بلکه هنگامى که سه ساعت از روز گذشته باشد، حرکت کن؛ زیرا اگر الآن حرکت کنى هم به خودت و هم به یارانت ضرر شدیدى خواهد رسید و اگر در آن ساعت که من مى گویم حرکت کنى، پیروز خواهى شد و به تمام مقصود خود خواهى رسید.»
امام علیه السلام فرمود: «آیا مى دانى در شکم اسب من چیست؟ آیا نر است یا ماده؟» منجّم گفت: «اگر حساب کنم مى دانم» على علیه السلام فرمود: «کسى که تو را در این ادّعا تصدیق کند، قرآن را تکذیب کرده، خداوند مى فرماید: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَهِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْحَامِ؛ آگاهى از زمانِ قیام قیامت، مخصوص خداست و اوست که باران را نازل مى کند و آنچه را در رَحِم هاست مى داند».
سپس فرمود: «محمّد صلى الله علیه و آله چنین علمى را که تو ادّعا مى کنى ادّعا نمى کرد». آنگاه فرمود: «آیا تو گمان مى کنى، ساعتى را که هر کس در آن ساعت حرکت کند، پیروز مى شود، به مردم نشان مى دهى و از ساعتى که اگر کسى در آن حرکت کند، گرفتار زیان مى شود، بازمى دارى؟ کسى که به این سخن تو ایمان داشته باشد، ایمن نیستم از اینکه مانند مشرکان باشد. خداوندا! پیروزى و شکست به دست توست و معبودى جز تو نیست.» سپس فرمود: «ما آنچه را تو گفته اى مخالفت خواهیم کرد (و خواهى دید که سخن تو درست نبوده است)». سپس روى سخن را به مردم کرد و مردم را از این گونه افکار بر حذر داشت و به شخص منجّم فرمود: «اگر به من خبر رسد که بعد از این، تو به این گونه مسایلِ نجومى، عمل مى کنى تو را به زندان ابد خواهم فرستاد و مادام که قدرت در دست من است، از بیت المال محرومت مى کنم».
سپس امام علیه السلام در همان ساعتى که منجّم او را نهى کرده بود، حرکت کرد و پیروز شد و به مقصود خود رسید. بعد فرمود: «اگر ما در همان ساعت که منجّم سفارش کرده بود حرکت مى کردیم، مردم مى گفتند: به خاطر حرکت در آن ساعت که منجّم گفته بود پیروز شد، بدانید محمّد صلى الله علیه و آله منجِّم (و پیشگویى) نداشت و ما هم بعد از آن نداشتیم، با این حال خداوند سرزمین هاى کسرا و قیصر را براى ما گشوده. اى مردم! توکّل بر خدا کنید و بر او اعتماد نمایید، او شما را از غیر خود بى نیاز مى کند.»
از آنچه در بالا گفته شد روشن مى شود که محتواى این خطبه به طور اجمال نفى صحّت پیشگویى هاى منجّمان است و آن را در تضادّ با توحید پروردگار مى شمرد و یا به تعبیر دیگر: ادّعاهایى را که منجّمان در پیشگویى هاى خود دارند در زمره مسایل خرافى شمرده و آن را در تضادّ با قرآن مى داند و مردم را از گرایش به چنین افکارى باز مى دارد و اساسِ پیروزى را توکّل بر خداوند و تکیه بر ذات پاک او ذکر مى کند. این خطبه در واقع از دو بخش تشکیل شده، که بخش اوّل خطاب به آن منجّم است و بخش دوم خطاب به مردم.